دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩١ - پرتوی شیرازی
پرتوی شیرازی
نویسنده (ها) :
طاهره اسماعیل زاده
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پَرْتویِ شیرازی، شاعر سدۀ ٩ و اوایل سدۀ ١٠ق. همۀ تذكرهنویسان، حتى معاصرانش مانند علیشیر نوایی (ص ٣٩٧) و سام میرزا (ص ٨٦) وی را شیرازی دانستهاند (نیز نک : میرحسین دوست، ٧١؛ آذر، ٢٧١؛ احمدعلی، ٣٧٨؛ علی حسنخان، ٧٦). ناگفته نماند كه فخرالزمانی (ص ١٢٤-١٢٥)، پرتوی را لاهیجانی دانسته كه در جوانی به شیراز مهاجرت كرده است. هدایت نیز از دو شاعر به نامهای پرتوی لاهیجی و پرتوی شیرازی یاد كرده، و شرح احوال آن دو را درهم آمیخته است (١ / ٢٤٧).
از تاریخ ولادت پرتوی آگاهی دقیقی دردست نیست و در باب تاریخ وفاتش نیز اختلافنظر است. فخرالزمانی براساس نوشتۀ امیرمختار در مخزن اخبار، وفات وی را در ٧١ سالگی و در ٩٤١ق / ١٥٣٤م، و مدفن وی را شهر بغداد ذكر كرده است (ص ١٢٦؛ نیز نک : ایمان، ٩٦)، اما به نوشتۀ صفا وی در ٩٢٨ق / ١٥٢٢م در شیراز درگذشته، و در جوار آرامگاه سعدی به خاك سپرده شده است (٥ / ٦٤٩؛ نیز نک : آذر، همانجا).
پرتوی با شهیدی قمی و اهلی شیرازی معاصر بود و جوانی وی بیشتر صرف عاشقی و میگساری و قلندری شد؛ اما در اواخر عمر از كردارهای گناهآلود دوران جوانی توبه كرد (فخرالزمانی، ١٢٤-١٢٦). وی دانشهای عقلی را نزد جلالالدین محمد دوانی (٨٣٠-٩٠٨ق) فرا گرفت و بهخصوص در علم تصوف و طریقت، مهارت یافت (همو، ١٢٥؛ صفا، همانجا)، چنانكه دوانی مرتبۀ وی را در مقامات عرفانی میستود و دربارۀ او میگفت: فقیرتر و مسكینتر از او [= پرتوی] ندیدهام. به نظر من او از رهروان طریق حق است (نک : داور، ١٠٦).
پرتوی شیرازی در عهد ابراهیمخان ابوالفوارس زندگی میكرد (میرحسیندوست، همانجا)، اما ٢١ سال از آخر عمر خود را در زمان سلطنت شاه اسماعیل صفوی گذرانید (صفا، ٥ / ٦٤٨-٦٤٩). او در علم پزشكی (علیحسنخان، همانجا) و نیز در دانش نجوم مهارت داشت (علیشیر، همانجا)، چنانكه تقویمی به نام شاه اسماعیل صفوی (حك ٩٠٥-٩٣٠ق) نوشت و در آن، واقعۀ چالدران (ه م) و شكست شاه اسماعیل و تصرف تبریز به دست سلطان سلیم عثمانی را ــ كه به فرار شاه اسماعیل و تغییر خطبه و سكه انجامید ــ پیشگویی كرد (نک : علیشیر، همانجا). وی بارها به سفر حج رفت (فخرالزمانی، ١٢٦؛ قس: كوثر، ٥١).
پرتوی از گویندگان بنام عهد خویش، و در انواع سخن استاد بود، از اینرو بیشتر معاصران و نویسندگانی كه به شرح احوال او پرداختهاند، استادی او را در شاعری ستودهاند (نک : صفا، ٥ / ٦٤٩). دیوان وی (آقابزرگ، ٩ / ١٥٧؛ منزوی، خطی مشترك، ٩ / ٢٠١٧) مشتمل بر حدود ٤ هزار بیت (فخرالزمانی، همانجا) غزل و قصیده است. گفتهاند كه پرتوی در اواخر عمر یك مثنوی نیز به شیوۀ حدیقة الحقیقۀ سنایی سروده، اما در میان مردم چندان شهرتی نیافته است (همانجا؛ صفا، ٥ / ٦٥٠).
شهرت پرتوی بیشتر به سبب سرودن ساقینامۀ اوست. برخی ساقینامۀ او را به فردوسی نسبت دادهاند و چنین اظهارنظر كردهاند كه فردوسی در ابتدا، پرتوی تخلص میكرده است (نک : فخرالزمانی، ١٢٤). این اثر ٢٨١ بیت و در بحر متقارب مثمن مقصور یا محذوف است. حدود ١٢٥ بیت از این مثنوی در عرفات العاشقین (اوحدی، ٢٠٦-٢٠٧) و تمام آن در تذكرۀ میخانه (فخرالزمانی، ١٢٧ بب) ذكر شده است. ارزش ساقینامۀ پرتوی بیشتر در گسترش مطالب و مضمونهای متداول در ساقینامهها و بیان احساسات متنوع شاعرانه و عارفانه در اینگونه اشعار است. بهطوری كه بیشتر متأخران از روش وی پیروی كردهاند (صفا، همانجا). وی در ساقینامۀ خود كه كوشیده است تا از تعقید و تكلف به دور باشد، به مدح حضرت علی(ع) پرداخته است (كوثر، ٥٨، ٦١). از این ساقینامه، شماری نسخۀ خطی برجای مانده است (نک : منزوی، ٤/٢٨٦٣-٢٨٦٤؛ شورا، ١٧/٣٧٥؛ نیز مركزی، ١/٧٤٣). گلچین معانی ٣ غزل پرتوی را در تعلیقات خود بر تذكرۀ میخانه (نک : ص ١٢٨، ١٢٩) آورده است و تذكرهنویسان دیگر نیز بیتهایی از او را به صورت پراكنده نقل كردهاند.
برخی از اشعار پرتوی به شاعرههایی ساختگی نسبت داده شده است، ازجمله «بیبی آرزوی سمرقندی» (نک : فخری، ١٣٧)، و «پرتوی طلاكش» كه اوحدی غزل پرتوی به مطلع «منم زنیك و بد دهر دم فرو برده» را از او دانسته است (نک : گلچین، «شاعرانی...»، ٥١). این طلاكش رفتهرفته به «بیبی پرتوی»، و سرانجام به شاعرۀ ساختگی دیگری به نام «پرتوی تبریزی» (نک : مشیر سلیمی، ١ / ٧٤؛ كشاورز صدر، ٦٦) تبدیل شد و غزل مزبور به وی منسوب گردید (نک : گلچین، همانجا، تاریخ.... ٢ / ٨٣٠).
شاعران دیگری نیز «پرتوی» تخلص میكردهاند كه منابع درخور توجهی در باب آنها دردست نیست و درنتیجه اطلاعاتی كه از آنها به دست میآید نیز چندان درخور اعتنا نمیتواند بود. ازجملۀ این شاعران میتوان از «پرتوی اسفراینی» (فخرالزمانی، ١٢٤) نام برد.
مآخذ
آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشكده، به كوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ش؛
آقابزرگ، الذریعة؛
احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به كوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨م؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم ٥٣٢٤؛
ایمان، رحم علیخان، منتخب اللطایف، به كوشش محمدرضا جلالی نائینی و امیرحسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ش؛
داور، محمد مفید، مرآت الفصاحه، به كوشش محمود طاووسی، شیراز، ١٣٧١ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به كوشش اقبال حسین، پتنه، ١٩٣٤م؛
شورا، خطی؛
صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٤ش؛
علی حسنخان، صبح گلشن، كلكته، ١٢٩٥ق؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، به كوشش علیاصغر حكمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
فخرالزمانی، عبدالنبی، تذكرۀ میخانه، به كوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٤٠ش؛
فخری، محمد، روضةالسلاطین و جواهرالعجایب، به كوشش حسامالدین راشدی، حیدرآباد، ١٩٦٨م؛
كشاورز صدر، از رابعه تا پروین، تهران، كاویان؛
كوثر، انعام الحق، «حكیم پرتوی شیرازی»، ارمغان كوثر، لاهور، فروغ ادب فارسی؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكرههای فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
همو، تعلیقات بر تذكرۀ میخانه (نک : هم ، فخرالزمانی)؛
همو، «شاعرانی كه شاعره شناخته شدهاند»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٥ش، شم ١٧١؛
مركزی، میكروفیلمها؛
مشیر سلیمی، علیاكبر، زنان سخنور، تهران، ١٣٣٥ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
میرحسیندوست سنبهلی، تذكرۀ حسینی، لكهنو، ١٢٩٣ق؛
هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ش.
طاهره اسماعیلزاده