بَدیعیِ سَمَرقَندی، یوسف (د٨٩٧ق/ ١٤٩٢م)، متخلص به بدیعی، ادیب و سخنور قرن ٩ق/ ١٥م. از زندگانی او اطلاعات اندکی بر جای مانده است. از آنجا که وی در اندجان (شهری در فرغانه) به دنیا آمد (خواندمیر، حبیب...، ٤/ ٣٣٧)، برخی منابع او را با نسبت اندجانی خوانده‌اند (صبا، ١٠٢؛ نفیسی، ١/ ٣٢٣).
بدیعی از خردسالی به شعر و شاعری روی آورد. در آغازِ نوجوانی رهسپار سمرقند شد و به فراگیری دانش و فنون شعر پرداخت. در آنجا با مولانا صفایی، شاعر اندجانی آشنا شد و در حلقۀ شاگردان او درآمد. پیوند دوستانه و عمیق میان آن دو سبب شد که برخی بدیعی را با تخلص و شهرت صفایی بخوانند، اما این موضوع سبب رنجش شاعر جوان می‌شد (علیشیر، ٤٨، ٢٢٢؛ خواندمیر، همانجا؛ آقابزرگ، ٩(١)/ ١٣١). گفته‌اند که اشعار ایام نوجوانی او از پختگی لازم برخوردار نبود؛ با این حال، وی پس از وقوف به صنایع شعری و فراگرفتن عروض، بدیع و معانی و بیان در سرودن انواع شعر تبحر یافت (علیشیر، خواندمیر، صبا، همانجاها).
بدیعی در عهد محمد بایسنقر به شهرت رسید (دولتشاه، ٤١٢) و در دوران سلطان حسین بایقرا (ﺣﻜ ٨٧٢-٩١١ق/ ١٤٦٧م-١٥٠٥م) از ماوراء‌النهر به هرات آمد و در درگاه او تقرب و حرمت بسیار یافت (خواندمیر، همانجا، نیز، خلاصة...، ٣٠-٣١؛ صبا، همانجا). وی پس از سفر به نواحی مختلف خراسان و به روایتی دکن هند (علیشیر، همانجا؛ علی حسن‌خان، ٥٨؛ صفا، ٤/ ١٢٠)، سرانجام به سرخس آمد. او در همین شهر درگذشت و مقبرۀ شیخ لقمان پرنده (بابالقمان) به خاک سپرده شد؛ به این مناسبت، گاهی او را سرخسی هم نامیده‌اند (واله، ١١٨؛ علیشیر، ٢٢٢، ٤٩؛ خواندمیر، حبیب، همانجا).
از بدیعی ابیاتی پراکنده در تذکره‌ها باقی مانده، و دیوانی از وی تا کنون به دست نیامده است (ﻧﻜ : علیشیر، همانجا؛ خواندمیر، خلاصة، ٣١؛ صدیق حسن خان، ١٦؛ علی حسن خان، ٥٨-٥٩؛ صبا، ١٠٣). بدیعی در فن معما چیره‌دست بود و رساله‌ای با عنوان شرح معما در تبیین قواعد معما و نجوم تألیف کرد. این رساله در ٨٩٤ق/ ١٤٨٩م نگاشته شده، و مشتمل بر ١٠ «شجره» است (علیشیر، ٤٩، ٢٢٢؛ خواندمیر، حبیب، همانجا؛ منزوی، خطی مشترک، ١٤/ ١٣). دست‌نویسی از این اثر در کتابخانۀ پنجاب نگهداری می‌شود (همانجا؛ حسین، ٣/ ٦٥٠). همچنین استقبال او از قصیدۀ «مرآت‌الصفا» مشهور است (علیشیر، آقابزرگ، همانجاها).
در برخی منابع متأخر به اثر دیگری از بدیعی با عنوان مثلثات منظوم یا نصاب مثلث اشاره شده است (حسین، منزوی، همانجاها)، درحالی‌که برخی احتمال می‌دهند که این اثر به شاعر سدۀ ١٠ق/ ١٦م، بدیعی تبریزی تعلق داشته باشد، به‌خصوص که در همۀ موارد نام مؤلف با ابهام آمده است (همو، خطی، ٣/ ٢٠٢٢؛ خطی مشترک، ١٤/ ٣٠٢-٣٠٣؛ ترتیب، ٦٥-٦٦؛ نیز ‌ﻧﻜ : مشار، ٥/ ٥٢٢٠).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
حسین، محمدبشیر، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٧٣م؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٢ش؛
همو، خلاصة‌الاخبار، به کوشش گویا اعتمادی، کابل، ١٣٤٥ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به کوشش ادواردبراون، لیدن، ١٣١٨ق؛
صبا، محمدمظفرحسن، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمد حسین رکن‌زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛
صدیق حسن خان، محمد، نگارستان سخن، به کوشش محمد عبدالمجیدخان، کلکته، ١٢٩٣ق؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٥٦ش؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجیدخان، کلکته ، ١٢٩٥ق؛
علیشیر نوایی، مجالس‌النفائس، ترجمۀ شاه محمد قزوینی، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٥ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض‌الشعراء، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، ﺷﻤ ٤٣٠٤.

لیلا پژوهنده