بَهاءُالدّینِ مَرْغینانی‌، نام‌ دو شاعر ایرانی‌. زندگی‌نامه‌ و شرح‌ احوال‌ این‌ دو شاعر و ادیب در برخی منابع با یكدیگر آمیخته‌ است‌ (نک‌ : نفیسی‌، ١ /١٧٣-١٧٤)، اما با توجه‌ به‌ حكومت‌ معاصر هریك‌، می‌توان‌ آن‌ دو را از یكدیگر تشخیص‌ داد:

١. بهاءالدین‌ مرغینانی‌

شاعر سدۀ ٥ و ٦ ق‌: از احوال‌ و آثار و اشعار او اطلاع‌ زیادی در دست‌ نیست‌. همین‌ قدر می‌دانیم‌ كه‌ اصل‌ او از ناحیۀ مرغینان‌ فرغانه‌ بوده‌، و از شاعران‌ مداح‌ دربار قطب‌الدین‌ انوشتكین‌ خوارزمشاه‌ (حك‌ ٤٧٠-٤٩٠ق‌ /١٠٧٧-١٠٩٧م‌) به ‌شمار می‌آمده‌ است‌ (آقابزرگ‌، ٩(٣) /١٠٣١؛ هدایت‌، ١ /٤٤٧). برخی‌ محققان‌ از او با عنوان‌ ملك‌ الكلام‌ بهاءالدین‌ (رازی‌، ٣ /٤٤٧) و نیز بهاءالدین‌ مرغیستانی‌ (لكهنوی‌، ١ /١١٦) یاد كرده‌اند و آقابزرگ‌ (همانجا) سال‌ وفات‌ او را ٥٣٧ ق‌ /١١٤٢م‌، و هدایت‌ (همانجا) ٥٢٧ ق‌ /١١٣٣م‌ ضبط كرده‌ است‌.
او را شاعری‌ شیرین‌بیان‌ دانسته‌، و از اشعار او تعریف‌ و تمجید كرده‌اند (اوحدی، ١٩٦؛ صبا، ١٢١؛ رازی‌، همانجا). قصیده‌ای‌ از وی‌ با مطلع «ای‌ زلف‌ تابدار تو پیچیده‌ بر قمر» در برخی‌ از تذكره‌ها مذكور است كه بیانگر طبع والا و مهارت‌ او در شعرسرایی‌ است‌ (نک‌ : اوحدی‌، همانجا؛ رازی‌، ٣ /٤٤٧-٤٤٩؛ هدایت‌، ١ /٤٤٧- ٤٤٨).

٢. بهاءالدین‌ مرغینانی

از وزرا، شاعران‌ و درباریان‌ فاضل‌ سدۀ ٧ق‌. وی‌ از سوی‌ پدر از خاندان‌ شیخ‌ الاسلام‌ فرغانه‌، و از سوی‌ مادر از فرزندان‌ طغان‌ خان‌، حكمران‌ فرغانه‌ محسوب‌ می‌شد (نفیسی‌، همانجا؛ جوینی‌، ١ /٢٣١-٢٣٢) و به‌طور یقین‌ تا ٦٤٩ق‌ /١٢٥١م در قید حیات بود (جوینی،‌١ /٢٣١) و حبش عمیدالملك‌، وزیر دربار جغتای (حك‌ ٦٢٤-٦٤٩ق‌ /١٢٢٧-١٢٥١م‌) او را به‌ خدمت‌ ییسو، فرزند جغتای‌ گماشت‌ و بهاءالدین‌ در عین‌ ادب‌ و احترام‌ كامل‌ در خدمت‌ او بود، اما پس‌ از مرگ‌ ییسو وی‌ بر اثر كینه‌ و دسیسۀ مدعیان‌ حكومت‌ از جمله‌ حبش‌ عمید و قرا، پسر دیگر جغتای‌ به‌ همراه‌ مال‌ و فرزندان‌ به‌ اسارت‌ درآمد و به‌ دستور حبش‌ عمید او را نمدمال‌ كردند و اعضایش‌ را در هم‌ شكستند (جوینی‌، ١ /٢٢٩-٢٣١).
به‌ گفتۀ عطاملك‌ جوینی‌ (١ /٢٣٢)، بهاءالدین‌ مناقب‌ و فضایل‌ بسیاری‌ داشته‌، و درگاه‌ او محل‌ اجتماع‌ فاضلان‌ و ادبا بوده‌ است‌ و شاعران‌ و عالمان‌ مورد عنایت‌ و شفقت‌ او قرار می‌گرفته‌اند. اشعاری از وی در تاریخ‌ جهانگشای مذكور است (نک‌ : همو، ١ /٢٣١).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
اوحدی‌، تقی‌الدین‌، عرفات‌ العاشقین‌، نسخۀ خطی‌ كتابخانۀ ملی‌ ملك‌، شم‌ ٥٣٢٤؛
جوینی‌، عطاملك‌، تاریخ‌ جهانگشای‌، به‌ كوشش‌ محمد قزوینی‌، لیدن‌، ١٣٢٩ق‌ /١٩١١م‌؛
رازی‌، امین‌ احمد، هفت‌ اقلیم‌، به‌ كوشش‌ جواد فاضل‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
صبا، محمدمظفر حسین‌، تذكرۀ روز روشن‌، به‌ كوشش‌ محمدحسین‌ ركن‌زادۀ آدمیت‌، تهران‌، ١٣٤٣ش‌؛
لكهنوی‌، آفتاب‌ رای‌، ریاض‌ العارفین‌، به‌ كوشش‌ حسام‌الدین‌ راشدی‌، اسلام‌آباد، ١٣٥٥ش‌ /١٩٧٦م‌؛
نفیسی‌، سعید، تاریخ‌ نظم‌ و نثر در ایران‌ و در زبان‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
هدایت‌، رضاقلی‌، مجمع‌ الفصحا، به‌ كوشش‌ مظاهر مصفا، تهران‌، ١٣٣٦ش‌.

ملیحه‌ مهدوی‌