دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٩ - بصیری

بصیری

بَصیری‌ (د ٩٤١ق‌/١٥٣٥م‌)، شاعر دیوانی‌ دوران‌ عثمانی‌. در مقدمۀ دیوان‌ فارسی‌ او كه‌ به‌ خط خود وی‌ نوشته‌ شده‌، نامش‌ محمد بن‌ احمد بن‌ ابی‌المعالی‌ المرتضی‌ آمده‌ است («دائرةالمعارف‌ اسلام‌...»، V/١٠٥)، ولی‌ در مآخذ و تذكره‌های‌ موجود، از او به‌ بصیری (سامی‌، ٢/١٣١٨؛ گیب‌، II/٤٨؛ قنالی‌ زاده‌، ١/٢١٤)، مولانا بصیری عجمی (علیشیر،٣٨١؛ برای تمیز از بصیری‌ بغدادی‌،نک‌ : آقابزرگ‌، ٩(١)/١٣٨، شم‌ ٨٦٨) و بصیری‌ خراسانی‌ (لغت‌نامه‌...) یاد كرده‌اند. او به سبب‌ ابتلا به‌ بیماری‌ برص‌، به‌ آلاجا بصیری‌ (بصیری‌ ابلق‌) («دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، همانجا؛ I/١٠٨٢ , ²EI)، نیز معروف‌ بود.
دربارۀ زادگاه‌ بصیری در منابع‌ اختلاف‌ نظر وجود دارد. بیشتر تذكره‌نویسان‌ او را ایرانی‌ تبار و خراسانی‌ دانسته‌اند (قنالی‌زاده‌، سامی، همانجاها؛ «دائرةالمعارف ترك‌»، .(V/٣٥٣ اولیا چلبی‌، سیاح‌ سدۀ ١١ق‌/١٧م‌ در سیاحت‌نامه خود می‌نویسد: «بصیری‌ در بلاد عجم‌ تولد یافته‌ است‌» (نک‌ : ارن‌، ١٢٥)، اما به‌ عقیده برخی‌، زادگاه‌ او در محلی‌ نزدیك مرز ایران بوده‌ است (نک‌ : II/٣١٩ (IA, برخی‌ نیز در تذكره‌های‌ خود می‌نویسند كه‌ بصیری‌ در بغداد به‌ دنیا آمده است («دائرة المعارف‌ زبان‌ ...»، I/٣٣٩؛ «دائرة‌المعارف‌ اسلام‌»، همانجا).
بصیری‌ در جوانی نزد پسران اوزون‌ حسن‌، حكمران‌ آق‌قویونلو به‌سر می‌برد و قصائدی‌ در مدح‌ آنان‌ می‌سرود.اما درحدود سال ‌٨٩٢ق‌/١٤٨٧م‌ به‌ هرات‌ رفت‌ و در آنجا با امیر علیشیر نوایی‌ و جامی‌ آشنا شد (همان‌،نیزEI²، همانجاها). پس‌از چندی‌، با غزلها و سفارش‌نامه‌هایی‌ كه‌ از آنها گرفته‌ بود، روانه استانبول‌ شد و به‌ دربار سلطان‌ بایزید دوم‌ راه‌ یافت‌ (قنالی‌زاده‌،گیب‌،همانجاها)و چون‌ شاعری‌ نکـته‌دان و لطیفه‌پرداز بود، داماد پادشاه‌، اوغرلی‌ سلطان‌ احمد او را به‌ مصاحبت‌ خود برگزید. مدتی‌ نیز به‌ عنوان‌ دفترداری‌ برگزیده‌ شد و از محل‌ درآمد اوقاف‌ مسجد ایاصوفیه‌ برایش‌ مستمری‌ تعیین‌ گردید (همانجاها). در تذكره‌ها آمده‌ است‌ كه‌ نخستین‌بار، بصیری‌ دیوان‌ اشعار امیر علیشیر نوایی‌ را به‌ استانبول برد («دائرة‌المعارف زبان‌»، گیب‌، همانجاها) و بدین‌طریق‌، نوایی‌ را به‌ شاعران‌ عثمانی شناساند. از این‌نظر، بصیری‌ در تاریخ‌ ادبیات‌ دیوانی‌ عثمانی‌ اهمیت‌ بسیاری‌ دارد IA) ،همانجا).
بصیری‌ به‌ فارسی‌ و تركی شعر می‌سرود. اشعارش‌ ساده‌، لطیف و مشحون از نکـات ظریف و لطایف دلپذیر است‌. وی‌ چندان‌ رغبتی‌ به‌ صنایع‌ شعری‌ كه‌ در زمان‌ او مرسوم‌ بود، نشان‌ نمی‌داد («دائرة‌المعارف اسلام‌»، همانجا؛ I/١٠٨٣, ²EI) وی دارای‌ هجویات‌ و هزلیات‌ و لطیفه‌های‌ فراوانی‌ است‌ و شهرتش‌ بیشتر به‌ سبب‌ همین‌ نکـته‌ها و لطیفه‌هاست‌ («دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، همانجا). قنالی‌زاده‌ در تذكرة الشعرا برخی‌ از این‌ لطایف‌ را آورده‌ است‌ (نک‌ : ١/ ٢١٥-٢١٦).
اشعار بصیری‌ بیشتر به‌ صورت‌ پراكنده‌ در تذكره‌های‌ مختلف‌ درج‌ شده‌ است‌ ( میدان‌ لاروس‌، II/١٨٢؛IA، همانجا). هر چند در برخی‌ از منابع‌ به‌ دیوان‌ اشعار تركی‌ او اشاره‌ شده‌، ولی‌ تاكنون‌ چنین‌ مجموعه‌ای‌ به‌ دست‌ نیامده‌ است («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، همانجا)؛ تنها در انتهای‌ دیوان‌ اشعار فارسی‌ وی‌ حدود ٥٠ شعر تركی‌ كه‌ بیشتر آنها غزل‌ است‌، به‌ چشم‌ می‌خورد. دیوان‌ فارسی‌ بصیری دارای ٢٣ قصیده و ١٢١ غزل است‌ و تنها نسخه دست‌نویس‌ آن‌ در كتابخانه سلیمانیه‌، بخش‌ عاشر افندی‌(مجموعۀ شم ٢٩٢) استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود(«دائرة‌المعارف‌ اسلام‌»، همانجا). علاوه‌ بر اینها، از او قطعات‌ ماده‌ تاریخ‌ نیز باقی‌ مانده‌ كه‌ برخی‌ از آنها را قنالی‌زاده‌ در تذكرة الشعرا آورده‌ است‌ (١/١٢٦- ١٢٧) و نیز «عجم‌نامه‌» به‌ زبان‌ تركی‌ آذربایجانی‌ كه‌ در آغاز دیوان‌ وی‌ آمده‌ است‌.
از لطایف‌ بصیری‌ تنها گزیده‌ای ناقص در كتابخانۀ موزۀ قویون‌ اوغلوی‌ قونیه‌ نگهداری‌ می‌شود. برخی‌ از لطایف‌ وی‌ نیز در مجموعه لطایف‌ لامی‌زاده‌ گردآوری‌ شده‌ است‌ كه‌ بیشتر آنها درباره شاعران‌ و هنرمندان‌ همعصر بصیری‌ است («دائرةالمعارف‌ اسلام‌»، V/١٠٥-١٠٦ ).
بعضی‌ از اشعار بصیری را می‌توان در مجموعه‌های‌ نظیره‌گویی‌ شعرای‌ سدۀ ١٠ق‌/١٦م‌ از جمله‌ محمود نظمی‌ ادرنه‌ای‌ (ادرنه‌لی‌) متخلص‌ به‌ نظمی‌ (٩٥٥ق‌/١٥٤٨م‌) یافت‌ (گولپینارلی‌، .(III/٢٩٧

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعـة؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
علیشیر نوایی‌، مجالس‌ النفائس‌، ترجمۀ كهن‌ فخری‌ هراتی‌ و محمدبن‌ مبارك‌ قزوینی‌، به‌ كوشش‌ علی‌اصغر حكمت‌، تهران‌، ١٣٢٣ش‌؛
قنالی‌زاده‌، حسن‌، تذكرة الشعرا، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ قتلوق‌، آنکـارا، ١٩٨٦؛
لغت‌نامه دهخدا؛
نیز:

EI²;
Eren, M., Evliya Celebi seyahatnamesi birinci cildinin kaynaklar uzerinde bir arast o rma, Istanbul, ١٩٦٠;
Gibb, E. J. W., A History of Ottoman Poetry, London, ١٩٦٥;
Golpinarli , A., Mevlana muzesi yazmalar katalogu, Ankara, ١٩٧٢;
IA;
Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Turk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Turk dili ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Turkiye dianet vakf o Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.

جلال‌ خسروشاهی‌