دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٩ - احمد تبریزی

احمد تبریزی

اَحْمَدِ تَبْریزی، فرزند محمد، شاعر و مورخ ایرانی، هم‌عصر با ابوسعید بهادرخان (حک‌ ٧١٧-٧٣٦ق/ ١٣١٧-١٣٣٦م). از احوال او اطلاعی در دست نیست و منابع، تنها به معرفی آثار وی پرداخته‌اند:
١. شهنشاه‌نامه یا شاهنشاه‌نامه یا چنگیزنامه یا منظومۀ احمدی، از منظومه‌های حماسی ـ تاریخی مهم دورۀ مغول که تاریخ آن روزگار را، از آغاز کار تا ٧٣٨ق، اندکی پس از مرگ ابوسعید، در بر می‌گیرد. این منظومه اگرچه ظاهراً از لحاظ تاریخی و ارزش ادبی، امتیاز خاصی ندارد، ولی حاوی اطلاعات مفیدی راجع به آن دوره است (براون، ٣/ ١٤٨). مثنوی شهنشاه‌نامه در بحر متقارب و در ١٨ هزار بیت، به تقلید از شاهنامۀ فردوسی و به شیوۀ سال‌شمار سروده شده است (مرتضوی، ١٤٩؛ براون، ٣/ ١٤٧-١٤٨).
عنوان منظومه و اهدای آن به ابوسعید در نخستین ابیات و نیز در مقدمۀ کتاب ذکر شده (نک‌ : ریو، ١٣٥) و همچنین طول دورۀ تألیف و تاریخ ختم آن و نیز نام شاعر، احمد، در ابیات پایانی آن آمده است. بر پایۀ این ابیات، تألیف این اثر، ٨ سال طول کشیده و در ٧٣٨ق پایان یافته است (همانجا).
نسخه‌ای نفیس از این منظومه، در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا، همراه مجموعه‌ای مشتل بر ٤ منظومه که همۀ آنها در بحر متقارب سروده شده‌اند (ریو، ١٣٣)، موجود است. این منظومه دارای ٢٤٣ برگ و به ترتیب مشتمل بر منظومه‌های گرشاسب‌نامۀ اسدی، شهنشاه‌نامۀ احمد تبریزی، بهمن‌نامه و کوش‌نامۀ آذری است که شهنشاه‌نامه، برگهای ٤١ تا ١٣٢ آن را در برمی‌گیرد. این نسخه در ١٤ رجب ٨٠٠ با عنوان چنگیزنامۀ منظومات احمدی (ریو، ١٣٥) و به خط محمد بن سعید بن سعدالحافظ القاری (آقابزرگ، ١٩/ ٢١٧؛ ریو، ١٣٦؛ نیز نک‌ : منزوی، خطی، ٤/ ٢٩٧٥) کتابت شده است. فیلمی از این مجموعه در کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران موجود است (نک‌ : مرکزی، ٧٣٨).
٢. تاریخ النوادر، که نسخه‌ای از آن به دست نیامده است (حاجی‌خلیفه، ١/ ٣٠٨؛ آقابزرگ، همانجا؛ تربیت، ٣٢).
٣. دیوان احمد. در منابع، از چند دیوان با عنوان دیوان احمد نام برده شده که نسخه‌های خطی متعددی نیز از آنها موجود است، ولی در هیچ‌یک، ذکر کاملی از نام مؤلف به میان نیامده است و معلوم نیست که مقصود، همان احمد تبریزی صاحب شهنشاه‌نامه است، یا کس دیگر. تنها آقابزرگ (٩(١)/ ٥٦) نام و مشخصات و دو اثر دیگر وی را ذکر کرده است (قس: منزوی، همان، ٣/ ٢٢١٩، خطی مشترک، ٩/ ١٩٨٣).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
براون، ادوارد، تاریخ ادبی ایران، ترجمۀ علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٥٧ش؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
حاجی خلیفه، کشف؛
مرتضوی، منوچهر، «مقلدین شاهنامه در دورۀ مغول و تیموری»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، ١٣٤١ش؛
س ٤، شم‌ ٢؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
نیز:

Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٥.
نسترن ریحانی منفرد