دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٢ - آگهی

آگهی

آگَهی، منصور چلبی، مورخ و قاضی ترک در قرن ١٠ق / ١٦م (د ٩٨٥ق / ١٥٧٧م). در ینیجه (= ینیستا، واقع در مقدونیۀ یونان، از توابع وَرْدَر که اکنون بخشی از استان چاناق قلعه، داردانل، است) زاده شد. وی در آغاز عمر به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت و در این علوم به درجۀ کمال و مقام استادی رسید. یک چند از ملازمان محمد چلبی بود (قنالی‌زاده، ١٦٨) و مدتی نیز در گالیبولی (شبه‌جزیره‌ای در آن سوی داردانل) به تدریس اشتغال داشت. سپس در استانبول به شغل قاضیگری پرداخت، اما پس از چندی معزول گردید (تیتز، ١١٣). در برخی از منابع آمده است که آگهی همراه دریاسالار پیاله پاشا به سیر و سفر دریایی نیز پرداخته و در همین مسافرت قصیدۀ معروف خود را به زبان عامیانۀ دریانوردان سروده و آن را به سلطان سلیمان قانونی (٩٠٠-٩٧٤ق / ١٤٩٥-١٥٦٦م) تقدیم کرده است (همو، ١١٤).

آثار

شهرت آگهی به سبب شاعری اوست. وی با بهره‌گیری از واژه‌ها و اصطلاحاتی که در میان دریانوردان و در کشتیهای جنگی رایج بود، قصیده‌ای سرود که شیوۀ جدیدی را در شعر سنتی آن دوره پی‌ریزی کرد. گرچه چند سال پیش از او شاعری به نام «یتیم» پاره‌ای از اصطلاحات ملاحان را در قصیده‌ای به‌کار برده بود، ولی چون اشعار او خالی از لطف و ظرافت ادبی و نامفهوم و نامأنوس بود، نتوانست در جهان ادب ترکی عثمانی آن روز تأثیری برجای گذارد. اما ابیات ظریف و دلنشین آگهی بسیاری از شاعران را به سرودن تخمیس و نظیره‌گویی برانگیخت و بدین‌سان وی آغازگر جریان ادبی جدیدی گردید که هرچند زودگذر بود، لیکن در تاریخ شعر و ادب ترکی عصر عثمانی تأثیر و اهمیت خاص داشت. گویند انگیزۀ آگهی در سرودن قصیدۀ مشهور خود، عشق وی به جوانی ملاح بوده است (همانجا). متن این قصیده با شرح و تفسیر آن در کتاب تیتز (صص ١١٣-١٢١) آمده است و نیز نمونه‌هایی از اشعار او با گزیده‌هایی از مطالب تذکره‌ها دربارۀ او در کتاب «ترک شاعرلری» (شاعران ترک) تألیف سعدالدین نزهت ارگون مندرج است. تنها تألیفی که به آگهی نسبت داده‌اند تاریخ غزات سیگتور (تاریخچۀ جنگ سیگتور) است که مشتمل بر شرح وقایع لشکرکشی سلیمان قانونی به سیگتور بوده است. اوزون چارشلی این اثر را در زمرۀ آثار تاریخی قرن ١٠ق / ١٦م یاد کرده (ص ٤٩٩) و بروسه‌لی تألیف آن را در ٩٧٤ق / ١٥٦٦م دانسته است (٣ / ٤). با آنکه بروسه‌لی به وجود دیوانی مرتب از آگهی اشاره می‌کند دیوانی مدون از وی به دست نیامده است.

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛
قنالی‌زاده، حسن چلبی، تذکرةالشعرا، آنکارا، انجمن تاریخ ترک، ١٩٧٨م؛
نزهت ارگون، سعدالدین، ترک شاعرلری، استانبول، ١٩٣٠م؛
نیز:

Tietze, A., »XVL asir Turk siirinde gemici dili, Agehi Kasidesi ve tahmisleri«, Turkiyat Mecmuasi, ١٩٥١;
Uzun Carsili, I. H. ,Osmanli Tarihi, Ankara, T. T. K., ١٩٨٢, Vol. III (٢).

جعفر شعار