حِیْرَت، میرزا اسماعیل، فرزند محمدعلی، ادیب، شاعر و مترجم متخلص به «حیرت». وی در ١٢٥٤ ق/ ١٨٣٨ م در تهران به دنیا آمد. از کودکی به آموختن دانشهای رسمی پرداخت و در جوانی با شاعرانی چون قاآنی (١٢٢٣-١٢٧٠ یا ١٢٧٢ ق/ ١٨٠٨-١٨٥٤ یا ١٨٥٦ م) و یغمای جندقی (١١٩٦-١٢٧٦ ق/ ١٧٨٢- ١٨٥٩ م) مصاحبت داشت (معلم، ٥/ ١٤٧٢؛ مهرین، ١٤٦)؛ در ١٧سالگی از طریق تبریز به ترکیه رفت و در آنجا زبان فرانسه را از کشیشان فرانسوی آموخت و پس از آن، ٣ سال در استانبول اقامت گزید و به زبانهای ترکی و فرانسوی تسلط یافت. وی از استانبول به مصر رفت و یک سال در آنجا ماند و از آنجا به مکه سفر کرد و سپس راهی عدن گردید. قصد او آن بود که بقیۀ عمر را در صنعا و در مصاحبت صاحبدلان و عارفان به ریاضت و عبادت بگذراند، اما سربازان انگلیسی او را جاسوس روس پنداشتند و در نتیجه، دستگیر و روانۀ بلکام نمودند.
حیرت پس از اثبات برائت خود، آزاد شد و چند سالی را در اطراف دکن و گجرات و سند به سیاحت گذراند (قزوینی، ٨/ ١٧٥؛ مدرسی، ١٧٤؛ مشار، ١/ ٥٨٥). وی در این سفرها به لغات و اصطلاحات و محاورات زبان انگلیسی چنان اشراف یافت که مدتی به عنوان مترجم این زبان در دفترخانۀ دیوان بمبئی به خدمت پرداخت و هم به تقاضای حاکم بمبئی دو جلد تاریخ ایران تألیف سرجان ملکم را به فارسی فصیح ترجمه کرد. حیرت بالغ بر ٢٦ سال در کالج بمبئی به تدریس ادب فارسی اشتغال داشت. وی با حافظۀ حیرت‌انگیز خود هزاران بیت از اشعار عربی و فارسی در خاطر داشت. تاریخ جمیع اقوام و ملل را از قدیم‌ترین زمان می‌دانست و از این رو، به هر شهری وارد می‌شد، مقدمش را گرامی می‌داشتند. دیوان اشعارش را یکی از شاگردان او به نام «قاسم تهاریانی» در بمبئی به چاپ رساند (آقابزرگ، ٣/ ٢٣٩؛ مدرسی، ١٧٥؛ نیز نک‌ : سادات ناصری، ١/ ٣٢٣؛ سپنتا، ٣٨٨؛ اقبال، ٤٠؛ بامداد، ١/ ١٣١). میرزا اسماعیل شاعری درویش‌مشرب و به غایت سلیم‌النفس و باصداقت و فروتن و بی‌اعتنا به زخارف دنیوی بود.
دولت انگلیس بدو لقب «شمس‌العلماء» و «قاضی صلح» داد. وی در تمام عمر مجرد زیست و دارایی خود را که قریب ٦٠٠ روپیه بود، وقف مدد معاش طلاب مسلمان دارالفنون بمبئی کرد. در صنایع شعری و بلندی خیال و ملاحت سخن، شاعری توانا بود. وی در ١٣١٦ ق/ ١٨٩٨ م در ٦٢ سالگی در بمبئی درگذشت و در گورستان ایرانیان دفن شد (معلم، مهرین، همانجاها؛ مشار، ١/ ٥٨٤-٥٨٦؛ مدرسی، ١٧٧- ١٧٩؛ سادات ناصری، همانجا).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
اقبال آشتیانی، عباس، «میرزای حیرت»، یادگار، تهران، ١٣٢٥ ش، س ٣، شم‌ ٥؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٤٧ ش؛
سادات ناصری، حسن، سرآمدان فرهنگ و تاریخ ایران در دورۀ اسلامی، تهران، ١٣٥٣ ش؛
سپنتا، عبدالحسین، «میرزا اسماعیل حیرت»، ارمغان، تهران، ١٣٣٧ ش، دورۀ ٢٧، شم‌ ٩؛
قزوینی، محمد، یادداشتها، تهران، ١٣٦٣ ش؛
مدرسی چهاردهی، مرتضى، «میرزا اسماعیل حیرت»، ارمغان، تهران، ١٣٣٧ ش، دورۀ ٢٧، شم‌ ٤؛
مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٠ ش؛
معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، یادنامه، اصفهان، ١٣٣٧ ش؛
مهرین، عباس، تاریخ زبان و ادبیات ایران در خارج از ایران، تهران، ١٣٥٢ ش.

عبدالله مسعودی آرانی