آزادیِ شَرْق، نام دو نشریه با مشخصاتی به شرح زیر:
١. نشریه‌ای به مدیریت عبدالرحمن سیف آزاد که در رمضان ١٣٣٩ق / مۀ ١٩٢١م در برلین بنیاد نهاده شد (آزادی شرق، س ١، شم‌ ١) و در سالهای ١٣٣٩-١٣٤٣ق / ١٩٢١-١٩٢٤م، تا شمارۀ ٣٢ در همین شهر و از آن پس در تهران، بیشتر ماهی یک‌بار، و به‌ندرت ٢ بار در ماه چاپ می‌شد. پس از مدتی تعطیل، بار دیگر انتشار آن در برلین از سر گرفته شد. شماره‌ای از سال هشتم آن (خرداد ١٣٠٨ش) به صورت جداگانه در آرشیو روزنامه‌های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است (سلطانی، شم‌ ٦، ص ٣؛ آزادی شرق، س ٨، شم‌ ٢). سرلوحۀ این نشریه تصویری است از نیمکرۀ زمین که تنی چند با جامه‌های قومی ملتهای خاورزمین دست در دست یکدیگر ــ به نشان اتحاد این ملتها ــ در اطراف آن حلقه زده‌اند. عباراتی از قرآن مجید و سه بیت از اشعار سعدی که با «بنی آدم اعضای یکدیگرند» آغاز می‌گردد در اطراف این تصویر دیده می‌شود. این نشریه به ادعای مدیر مسئول و نگارندۀ آن، «نامه‌ای است ملی، سیاسی و اقتصادی» (سرلوحۀ شماره‌های مختلف نشریه). نشریه لحن تند ضدانگلیسی دارد و از رجال سیاسی و اجتماعی آن زمان با دیدگاههایی گاه کاملاً متضاد که در مخالفت با سیاستهای انگلستان اشتراک نظر دارند، با ستایش یاد می‌کند (آزادی شرق، شم‌ ١، ص ٣؛ شم‌ ٢، ص ٢؛ ٣، شم‌ ١٠؛ شم‌ ١٢؛ س ٨، شم‌ ٢). مطالب آن به زبانهای فارسی، اردو، عربی، ترکی و نیز به زبانهای اروپایی چون فرانسه، انگلیسی و آلمانی، همراه با تصاویر روشن و تاریخی است (شماره‌های مختلف نشریه). افزون بر پرداختن به رویدادهای سیاسی و اوضاع اجتماعی کشورهایی چون ایران، افغانستان، هند، ترکیه، مصر، سودان و دیگر کشورهای عربی، به معرفی دولتمردان این کشورها نیز می‌پردازد (معرفی مشیرالدوله پیرنیا، شم‌ ١١؛ امان‌الله‌خان پادشاه افغانستان، شم‌ ١٠؛ شکیب ارسلان، شم‌ ٢؛ میرزاکوچک‌خان، شم‌ ٤٠ و جز اینان). این نشریه برای آشنایی با نظرات گروهی از روشنفکران شرق به‌ویژه ایران که میان سالهای ١٣٠٠-١٣١٠ش مبلغ افکار آلمان‌دوستی بودند، دارای اهمیت تاریخی است. سیف آزاد، (د شهریور ١٣٥٠ش)، اهل دامغان و از پیشگامان روزنامه‌نگاری در ایران بود (یغمایی، شم‌ ٦، ص ٣٧٥). او نشریۀ دیگری به نام ایران باستان تأسیس کرد و در کنار روزنامه‌نگاری و فعالیتهای سیاسی (بلوشر، ٩٠، ٩١، ١٣٨، ١٣٩) به کارهای ادبی، چون چاپ دیوان عارف و دیوان فروغی بسطامی نیز می‌پرداخت (یغمایی، شم‌ ٦، ص ٣٧٥).
٢. نشریه‌ای هفتگی، به مدیریت عبدالله رازی که از سال ١٣٢٤ش در تهران منتشر می‌شد. شماره‌های سال اول آن (١-٣٠، به استثنای شماره‌های ١٥ و ٢٠) و سال دوم (٣١-٥١) و سال سوم (٥٦- ٧٨) در آرشیو کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران باقی است. در آخرین شمارۀ موجود، نام اکبر مسعودی شیرازی به عنوان مدیرمسئول آن یاد شده است.
بنیان‌گذار این هفته‌نامه عبدالله رازی (١٢٧٣-١٣٣٤ش) دارای تألیفاتی در تاریخ و ادبیات (شعر و نمایشنامه‌نویسی) است. وی قبلاً مجلۀ سودمند را در قاهره به زبان فارسی منتشر می‌کرد که بعدها به رستاخیز، و سپس عصر پهلوی تغییر نام داد.
آزادی شرق بیان‌کنندۀ نظرات سیاسی و اجتماعی رازی است که در مجموع، نوعی التقاط افکار سوسیالیستی و سلطنت‌طلبی بود. این نشریه مدتی توقیف شد و یک چند به نام آزادی خلق منتشر گردید (شماره‌های ٦-١١، سال ١٣٢٥ش).

مآخذ

آدمیت، محمدحسن، «یادی از دوست فقید دانشمند»، تاریخ کامل ایران، عبدالله رازی، تهران، اقبال، ١٣٤١ش؛
آزادی شرق، (به مدیریت سیف آزاد)، شماره‌های مختلف سالهای اول، دوم، سوم و هشتم؛
همان، (به مدیریت عبدالله رازی)، شماره‌های مختلف؛
بلوشر، ویپرت، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ١٣٦٣؛
سلطانی، مرتضى، فهرست روزنامه‌های فارسی، (١٢٦٧ تا ١٣٢٠ش)، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد، تهران، ١٣٥٤ش؛
سیف آزاد، مقدمۀ دیوان عارف، تهران، ١٣٤١ش؛
یغمایی، حبیب، «وفات سیف آزاد»، یغما، س ٢٤ (شهریور ١٣٥٠).

بخش ادبیات