دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١٤ - الهی همدانی

الهی همدانی

اِلٰهیِ هَمَدانی، عمادالدین محمود حسینی (د ١٠٦٣ ق/ ١٦٥٣ م)، فرزند حجت‌الله از شعرای سبك هندی.
وی از سادات اسدآباد همدان بود (نصرآبادی، ٢٥٥؛ آذر، ٢٧٠) و مقدمات علوم را در آن شهر فراگرفت؛ سپس چنانکه خود در مقدمۀ تذكرۀ خزینۀ گنج می‌نویسد، در ١٠١٠ ق/ ١٦٠١ م برای تحصیل به اصفهان رفت و ٣ سال نیز در آن شهر ماند (نقوی، ١٩١). در همانجا در قهوه‌خانۀ عرب قهوه‌چی كه ظاهراً محفل شعرا و بزرگان بوده است (نک‌ : گلچین، كاروان ... ، ١/ ٩٨، حاشیۀ ١)، همراه با شاعر دیگری به نام ملاشكوهی با شاه عباس دیدار كرد (نصرآبادی، همانجا). جز این ملاقات اشارۀ دیگری به ارتباط او با شاه عباس دیده نمی‌شود.
الٰهی در ١٠١٥ ق به شیراز رفت (نقوی، همانجا). سپس رهسپار عراق شد (اوحدی، ١٧١). به گفتۀ صاحب خیرالبیان در ١٠١٨ق از عراق به خراسان رفت و پس از زیارت حضرت رضا (ع) از آنجا راهی هند شد (نک‌ : گلچین، همان، ١/ ٩٥). در راه هند نخست به كابل، و سپس به قندهار رفت و به میرزا غازی ترخان، متخلص به وقاری، صوبه‌دار قندهار پیوست (نک‌ : همان، ١/ ٩٥-٩٦). میرزا غازی در ١٠٢١ ق درگذشت (نهاوندی، ٣/ ٧٨٥-٧٨٦) و ظاهراً الٰهی پس از درگذشت او، یا حوالی آن راهی آگره شده است، زیرا اوحدی بلیانی در همین سال او را در آگره دیده، و با وی مصاحبت داشته، و حتى الٰهی اشعار خویش را برای اصلاح نزد اوحدی می‌فرستاده است (اوحدی، ١٧٣، ١٧٥). اوحدی می‌نویسد: الٰهی هم اكنون (١٠٢٢-١٠٢٤ ق) در زمرۀ ملازمان مهابت خان است (ص ١٧٣). در ١٠٣٣ ق كه ظفرخان ابوالحسن به نیابت از پدر به صوبه‌داری كابل گمارده شد، الٰهی قصیده‌ای به نام وی سرود (نقوی، ١٩١-١٩٢؛ نیز نک‌ : ریو، II/ ٦٨٧). دور نیست كه آشنایی الٰهی با این خانواده در سفر او از خراسان به هند هنگام اقامت در كابل روی داده باشد.
در ١٠٤٠ ق بار دیگر الٰهی را در كابل می‌یابیم و آن هنگام ملاقات با حكیم حاذق است (نک‌ : كنبو، ٣/ ٣٢١؛ نقوی، ١٩٢). كنبو مؤلف شاه جهان نامه از او به عنوان یكی از شاعران دربار شاه جهان یاد كرده است (همانجا). روشن نیست كه وی چه زمانی به دربار شاه جهان راه یافته است، اما می‌توان گفت كه این امر باید پیش از ١٠٤٢ ق (مأموریت دوم ظفرخان) رخ داده باشد، چه، به هنگام اعطای صوبه‌داری كشمیر به ظفرخان، وی در دربار شاه جهان حضور داشته، و در از میان بردن تردید شاه نسبت به ظفرخان در واگذاری این مأموریت بدو بسیار مؤثر بوده است. البته همین امر سبب شد كه به درخواست ظفرخان، الٰهی نیز در این سفر با وی همراه شود (نک‌ : گلچین، همان، ١/ ٩٨- ٩٩) و تا پایان عمر در كشمیر بماند.
الٰهی را پس از درگذشت در جانب غربی آرامگاه شیخ بهاءالدین گنج‌بخش به خاك سپردند. بر سنگ مزار وی ماده تاریخ درگذشت او در یك دوبیتی به صورت «بود سخن آفرین » (= ١٠٦٣ ق) آمده است (همان، ١/ ٩٩). از این روی، تاریخهای ١٠٦٠ق (احمد، ١٤٧)، ١٠٦٤ ق (صدیق، ٤١؛ كوپاموی، ١٨) و ١٠٥٧ ق (مدرس، ١/ ١٦٩) نادرست است.
با آنکه الٰهی در دورۀ ظهور شعرای سبك هندی و اصفهانی می‌زیست و از اصفهان به هند رفت و در سروده‌های او صور خیال و استعاره‌های لطیف دیده می‌شود، در اشعارش ــ چنانکه صفا اشاره كرده است ــ به سبك شعرای قدیم چون سعدی توجه داشته، و حتى به تتبع از وی نیز پرداخته است (٥(٢)/ ١١٨٦). الٰهی در قصیده دستی توانا داشت و از میان صنایع ادبی توجه به ارسال مثل در اشعار او بیشتر دیده می‌شود (همانجا).

آثـار

١. دیوان، كه شامل حدود ٥ هزار بیت (صدیق، همانجا) در قالب غزل، قصیده، تركیب‌بند، ترجیع‌بند، مثنوی، قطعه و رباعی است. قصاید او در مدح ائمۀ اطهار (ع)، و نیز ستایش از شاه جهان و حكام ولایات است. از دیوان او ٤ نسخه در این كتابخانه‌ها موجود است: ١. آصفیه به شمارۀ ١٠٩٥ (آصفیه، ٤/ ٢٨٦)؛ ٢. اوده، به شمارۀ ٢٧٧، مورخ ١٠٥٢ ق (اشپرنگر، I/ ٤٣٥)؛ ٣. موزۀ بریتانیا به شمارۀ ٣٣٠/ ٢٥، مورخ ١٠٤٢ ق (نک‌ : ریو، همانجا)؛ ٤. برلین، به شمارۀ ٩٣٩، مورخ ١٠٥٢ ق (پرچ، IV/ ٩١٦).
٢. خزینۀ گنج، تذكره‌ای است به زبان فارسی در شرح احوال حدود ٤٠٠ تن از شعرای متوسط سده‌های ٨-١٠ ق، به ترتیب الفبایی كه از ابن یمین فریومدی آغاز می‌شود و به همایون پادشاه پایان می‌یابد. این اثر باید در سالهای پایانی عمر مؤلف نگاشته شده باشد، زیرا در نسخۀ برلین كه به خط مؤلف است، كاستیهایی دیده می‌شود، از جمله در برخی موارد جای عبارات خالی گذاشته شده، یا صرفاً نام شاعر بدون شعر وی، و گاه نمونۀ اشعار بدون شرح حال آمده است. از سوی دیگر، این اثر دیباچه و خاتمه ندارد. از این روی، به نظر می‌رسد كه شاعر نتوانسته است اثر خود را تكمیل كند. مؤلف در این اثر اگرچه از تذكرۀ دولتشاه، تحفۀ سامی، مجالس النفایس و چون آنها بهره برده، اما به عرفات العاشقین اوحدی توجهی خاص داشته است (نقوی، ١٩٣-١٩٤؛ گلچین، تاریخ ... ، ١/ ٥١٨). از این اثر نسخه‌ای در كتابخانۀ برلین به شمارۀ ١١ به خط مؤلف (پرچ، IV/ ٦٠٩)، و نسخه‌ای نیز در كتابخانۀ اوده به شمارۀ ٦٤٦، شامل فهرست اسامی شعرا موجود است (اشپرنگر، I/ ٦٦-٨٧).

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشكده، بمبئی، ١٢٧٧ ق؛
آصفیه، خطی؛
احمد، احمدعلی، هفت آسمان، كلكته، ١٨٧٣ م؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‌ ٥٣٢٤؛
صدیق حسن خان، محمد، شمع انجمن، به كوشش محمد عبدالمجید خان، ١٢٩٣ ق؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٤ش؛
كنبو، محمد صالح، عمل صالح (شاهجهان نامه)، لاهور، مجلس ترقی ادب؛
كوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج الاذكار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكره‌های فارسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
همو، كاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛
مدرس، محمد علی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
نصرآبادی، محمد طاهر، تذكره، تهران، ١٣١٧ ش؛
نقوی، علیرضا، تذكره‌نویسی فارسی در هند و پاكستان، تهران، ١٣٤٣ ش؛
نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به كوشش محمد هدایت حسین، كلكته، ١٩٣١ م؛
نیز:

Pertsch, W., Die Handschriften-Verzeichisse der Königlichen Bibliothek zu Berlin, Berlin, ١٨٨٨;
Rieu, Ch., The Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦;
Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hinduʾstaʾny Manuscripts, Calcutta, ١٨٥٤.
مینا حفیظی