دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١ - حبیبی

حبیبی

حَبیبی، تخلص دو شاعر پارسی‌گو در سده‌های ٩ و ١١ق / ١٥ و ١٧م که در حوزه‌های عثمانی و هند می‌زیستند:

١. حبیبی آذربایجانی (برگُشادی)

شاعر سدۀ ٩ق. وی از روستای گـوی (گوک) چـای ــ در خـاک جمهوری آذربایجــان امروزی ــ بود (دولت‌آبادی، ١٦٩؛ دایرةالمعارف تشیع، ٦ / ٦٦). صبا که «حبیبی» را به تصحیف، «جیشی» آورده، او را ترک‌نژاد گفته (ص ١٨٧)، و تربیت (ص ١٠٢)، وی را در شمار تراکمه یاد کرده است، ولی سامی حبیبی را ایرانی‌تبار می‌داند(٣ / ١٩٢٧).
سام میرزا صفوی با اشاره به فقر و پریشانی او در اوایل زندگی و امرار معاش از راه شبانی، می‌گوید که وی در خردسالی به دربار یعقوب آق قویونلو (سل‌ ٨٨٣-٨٩٦ ق / ١٤٧٨-١٤٩١م) برده شد (ص ٣٥٧- ٣٥٨). حبیبی پس از مرگ یعقوب، مشمول لطف‌شاه اسماعیل اول صفوی (سل‌ ٩٠٧-٩٣٠ق / ١٥٠١-١٥٢٤م) شد و لقب و منصب ملک‌الشعرایی یافت (دولت‌آبادی، همانجا؛ ساوالان، ١٣-١٤). داده شدن چنین لقبی به حبیبی، آن هم از جانب شاه اسماعیل ــ که خود شاعر بود ــ نشان می‌دهد که او در روزگار این پادشاه، به جایگاه ادبی قابل قبولی رسیده بود («دائرةالمعارف دیانت»، XIV / ٣٧٤).
حبیبی در روزگار بایزید دوم (سل‌ ٨٨٦- ٩١٨ق / ١٤٨١-١٥١٢م) از ایران راهی «روم» (استانبول) شد و در عهد سلطان سلیم اول (سل‌ ٩١٨-٩٢٦ق / ١٥١٢-١٥٢٠م) درگذشت (قنالی‌زاده، ١ / ٢٧٩؛ سامی، همانجا). او را بنابر وصیتش در خانقاه جعفرآباد استانبول به خاک سپردند (اولیاچلبی، ١ / ٤١١).
حبیبی شیعی‌مذهب و حروفی‌مسلک بود و اشعار صوفیانه و عاشقانه می‌سرود (دولت‌آبادی، اولیا چلبی، همانجاها). او از چهره‌های درخشان ادبیات کلاسیک آذری است که افزون بر این زبان، به فارسی نیز شعر می‌سرود (دایرةالمعارف تشیع، همانجا).
شعر ترکی حبیبی که سامی آن را دارای اسلوبی «عجمانه» (آذری) می‌داند (همانجا)، پس از شعر عمادالدین نسیمی (سدۀ ٩ق / ١٥م) بیشترین تأثیر را بر شاعران روزگار خویش و آیندگان نهاده است («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا)، تا جایی که فضولی (سدۀ ١٠ق / ١٦م) و شاه اسماعیل اول صفوی، متخلص به خطایی، و چند شاعر دیگر آذربایجانی بر شعر او نظیره گفته، و پاره‌ای از اشعارش را تضمین کرده‌اند (ساوالان، ٣-١٠). از میان شاعران سدۀ ٩ق، که در قلمرو عثمانی می‌زیستند، کسانی بودند که برای اشعـار حبیبی نظیره سـروده‌انـد (نک‌ : «دائـرةالمعارف دیانت»، XIV / ٣٧٥). از شعر فارسی حبیبی تنها دو بیت برجا مانده است که مهارت او را در سرودن به این زبان نیز نشان می‌دهد (نک‌ : تربیت، همانجا؛ دولت‌آبادی، ١٧٠).
حبیبی را شاعری عالم، متفنن و اهل سیر و سیاحت گفته‌اند (سامی، قنالی‌زاده، همانجاها). او پیش از رفتن به استانبول دارای دیوانی بوده است که امروزه تمامی آن در دست نیست، ولی بخشی از این دیوان، در جامع النظائر حاجی کمال اگریدیرلی (تألیف: ٩١٨ق / ١٥١٢م) نقل شده است («دائرة‌المعارف دیانت»، همانجا). این اثر را فؤاد کوپرولو در استانبول (در ١٩٢٥ / ١٣٠٤ش و ١٩٣٢م / ١٣١١ش)، منتشر ساخت، و سپس در باکو (١٩٨٠م / ١٣٥٩ش) به کوشش عزیزآقا محمدوف، و به فاصلۀ اندکی (١٣٦٠ش) در تهران با مقدمۀ ح. م. ساوالان به چاپ رسید. چاپ اخیر حاوی ٤٧ قطعه شعر، مشتمل بر ٤٢ غزل، ٣ قصیده، یک مسدس و یک قطعه است (نک‌ : ساوالان، ١٤- ١٨).

٢. حبیبی کابلی، حبیب‌الله

(د ح ١٠٩٠ق / ١٦٧٩م)، شاعر پارسی‌گوی سدۀ ١١ق / ١٧م، مقیم هند. وی در روستای (کوهستانی) فَرزه، در شمال غربی کابل به دنیا آمد، در کابل نشو و نما یافت و تربیت شد و به قرار معلوم، در روزگار اورنگ‌زیب عالمگیر (سل‌ ١٠٦٨- ١١١٨ق / ١٦٥٨-١٧٠٦م) به هند رفت (دائرةالمعارف آریانا، ٥ / ٤٢١٠).
حبیبی دارای مثنویهای نُه‌گانه‌ای است که ظاهراً از ١٠٨٧ق / ١٦٧٦م دست به‌کار سرودن آنها شده بود (منزوی، خطی ... ، ٧ / ٩٣٢). یکی از این مثنویها، عنوان یوسف و زلیخا دارد (دائرةالمعارف آریانا، همانجا). این مثنوی که یوسف‌نامه و احسن القصص نیز نامیده می‌شود، در ١٠٨٧ق در ٥٠٠،٥ بیت سروده شده است. نسخۀ خطی این اثر در کتابخانۀ گنج‌بخش پاکستان نگهداری می‌شود (منزوی، فهرست ... ، ٣ / ١٨٨٠؛ گلچین‌معانی، ٣٩٤). مثنوی یوسف و زلیخا در ١٣٣٩ق / ١٩٢١م در دهلی چاپ شده است (آربری، II(٦) / ٥٦٢؛ مشار، ٢ / ٣٤٥٩).
اثر دیگر این شاعر، مثنوی لیلی و مجنون است که در ٢٦٠،٤ بیت سروده شده است. حبیبی سرودن این مثنوی را در ١٠٨٩ق / ١٦٧٨م آغاز کرده، و در ١٠٩٠ق / ١٦٧٩م به پایان برده است (منزوی، همان، ٣ / ١٧٥٢-١٧٥٣).
از دیوان و دیگر مثنویهای حبیبی اثری در دست نیست؛ اما در «فهرست نسخ خطی فارسی و تاجیکی انستیتوی خلقهای آسیایی فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروی» (I / ٢٠٨)، دست‌نویسی با عنوان «دیوان حبیبی» دیده می‌شود که در انتساب آن به حبیبی تردید وجود دارد.

مآخذ

اولیاچلبی، سیاحت‌نامه، به کوشش احمد جودت، استانبول، ١٣١٤ق؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
دائرةالمعارف آریانا، کابل، ١٣٤٨ش؛
دایرةالمعارف تشیع، به کوشش احمد صدر حاج‌سیدجوادی و دیگران، تهران، ١٣٨٠ش؛
دولت‌آبادی، عزیز، سرایندگان شعر پارسی در قفقاز، تهران، ١٣٧٠ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرخ، تهران، علمی؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
ساوالان، ح.م.، ١٥ ینجی عصرین قدرتلی شاعری، حبیبی، تهران، ١٣٦٠ش / ١٩٨١م؛
صبـا، محمدمظفـر حسیـن، تـذکرۀ روز روشن، تهران، ١٣٤٣ش؛
قنـالی‌زاده، حسن، تذکرةالشعرا، به کوشش ابراهیم قتلوق، آنکارا، ١٩٧٨م؛
گلچین معانی، احمد، «یوسف و زلیخا»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، تبریز، ١٣٤٤ش، س ١٧، شم‌ ٣؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٢ش؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٩٧٨م / ١٣٥٧ش؛
نیز:

Arberry, A. J., Catalogue of the Library of the India Office, London , ١٩٣٧;
Persidskeie i tadzhikskie rukopisi Instituta Narodov Azii AN SSSR, Moscow , ١٩٦٤;
Türkiye diyanet vakfı Islâm ansiklopedisi, Istanbul , ١٩٩٦ .
علی کاتبی