دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٩ - جوینی، معینالدین

جوینی، معین‌الدین

جُوِیْنی، معین‌الدین، عارف، صوفی، نویسنده و شاعر سدۀ ٨ ق / ١٤م. وی در اشعار خود «معینی» و گاه «معین» تخلص می‌کرد (صفا، گنجینه... ، ٤ / ٣٢٣). جوینی بنا به اظهار واله داغستانی (٤ / ٢٠٤٤) از قریۀ آوه، و به گفتۀ علی حسن خان (ص ٤٣٥) از قریۀ انداده از توابع اسفراینِ خراسان بود. او را انسانی خداشناس و حق‌پرست توصیف کرده‌اند (رازی، ٢ / ٣٠٥).
جوینی در تحصیل علوم ظاهری شاگرد مولانا فخرالدین خالدی اسفراینی، مؤلف شرح فرائض بود و در عرفان و تصوف به شیخ سعدالدین حموی ارادت می‌ورزید (همو، نیز علی حسن، واله، همانجاها؛ صفا، تاریخ ... ، ٣(٢) / ١٠٤٢). وی در عهد سلطان ابوسعید بهادرخان (د ٧٣٦ ق / ١٣٣٦م‌) از خراسان به عراق و آذربایجان سفر کرد و مورد توجه غیاث‌الدین محمد فضل‌الله وزیر (د ٧٣٦ق) قرار گرفت و سپس در همدان اقامت گزید و از آنجا به بغداد و مکه و مدینه رفت و پس از ادای فریضۀ حج به خراسان بازگشت و در زادگاه خویش ساکن شد (صفا، همان، نیز گنجینه، همانجاها) و سرانجام بین سالهای ٧٨١-٧٨٣ق / ١٣٧٩-١٣٨١م، در همان‌جا درگذشت (صفا، همانجا؛ نفیسی، ٢ / ٧٧١).

آثـار

از جوینی ٤ اثر بر جای مانده است:

١. نگارستان

که معروف‌ترین اثر جوینی است. این کتاب در ٧ باب به تقلید از گلستان سعدی نگارش یافته، همانند آن متضمن سخنان حکمت‌آمیز بسیاری است (رازی، نیز علی حسن، همانجاها؛ دولتشاه، ٣٤١). جوینی در دیباچۀ نگارستان پس از حمد و ثنای ابوسعید و خواجه غیاث‌الدین محمد از چگونگی نگارش این اثر به تشویق پدر خود سخن می‌گوید. وی در ٧٣٥ق / ١٣٣٥م نگارستان را به اتمام رسانید و آن را به مراد خود سعدالدین یوسف حموی تقدیم کرد (اقبال، ١ / ٥٢٥؛ صفا، تاریخ، ٣(٢) / ١٢٦٨). نگارستان اگر چه از نظر انشا با گلستان سعدی قابل مقایسه نیست، اما در حد خود زیبا، ساده و روان، و در شمار منشآت خوب زبان فارسی است. همچنین بدان سبب که حاوی برخی نکات مهم تاریخی است، در خور توجه است (اقبال، نیز صفا، گنجینه، همانجاها). دولتشاه این اثر را بسیط‌تر از گلستان دانسته، می‌گوید: زمانی که الغ‌بیگ گورکان به بحرآباد رفت، مشایخ این شهر آن کتاب را به وی پیشکش کردند (همانجا).

٢. احسن القصص، یا یوسف و زلیخا

که ظاهراً از معین مسکین فراهانی است و به خطا به نام معیـن‌الـدین‌ جوینـی چـاپ‌ شده‌ است (نفیسی، ١ / ١٨٣؛ نیز نک‌ : منـزوی، فهرستواره ... ، ١ / ٢٧١؛ مشار ١ / ١٧١؛برای اختلاف، نک‌ : ادواردز، ٥٣٩).

٣. مقامات صوفیان

شامل ٤٠ مقام (منزوی، همان، ٨(٢) / ٩٣٥-٩٣٦؛ مرکزی، ٦٣١).

٤. دیوان اشعار

شامل قصاید و غزلیات و قطعات (منزوی، خطی مشترک، ٩ / ٢٢٦٤؛ آقابزرگ، ٩(٣) / ١٠٧٩).
هنر اصلی جوینی شاعری بود. وی علاوه بر قطعات و ابیات فراوانی که از سروده‌های خود در نگارستان آورده، قصاید و غزلهای دیگری نیز دارد. تقی‌الدین کاشی از مجموع اشعار وی ٠٠٠‘١ بیت غزل و شماری از قصایدش را به دست آورده، و منتخبی از آنها را در خلاصة الاشعار نقل کرده است. قصاید وی در نعت ‌باری تعالى و غزلهای او دارای مضامین عرفانی است. اشعار جوینی از عمق اطلاعات مذهبی و عرفانی وی حکایت می‌کند (صفا، تاریخ، ٣ (٢) / ١٢٦٨- ١٢٦٩).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، تهران، ١٣٤٧ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٣١٨ق / ١٩٠٠م؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران ١٣٧٨ش؛
همو، گنجینۀ سخن، تهران، ١٣٥٠ش؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجیدخان، کلکته، ١٢٩٥ق؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٨٢ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ش؛
نیز:

Edwards, E., A Catalogue of the Persian Printed Books in the British Museum, London, ١٩٢٢.

ناهید دادبه