دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٦ - آنندرام
آنندرام
نویسنده (ها) :
بخش ادبیات
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٥ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
آنَنْدْرامْ، (د ١١٦٤ق / ١٧٥١م)، شاعر و نویسندۀ پارسیگوی هند متخلص به مخلص. وی در سود هره از توابع لاهور به دنیا آمد. پدرش راجه هرده رام چهتری لاهوری، از طبقۀ چهتریان (چهتری یا كهتری = كشتری، طبقۀ امیران و سپاهیان در هند) بود كه از طبقات صاحب نفوذ هند محسوب میشدند (آزاد، ٤٢٥؛ كوپاموی، ٦٦٠؛ شفیق، ١٢١؛ بهگوان داس، ١٩٦). آنندرام نیز از موقعیت ممتاز اجتماعی بهرهمند بود و در ١١٣٢ ق / ١٧١٩ م وكیلِ سیفالدوله عبدالصمد خان ناظم صوبۀ لاهور و ملتان و نیز وكیل نواب اعتمادالدوله قمرالدین خان بهادر آصفجاه نظام الملك گردید، و در همان سال از جانب محمد شاه خطابِ «رای رایان» یافت (شفیق، ١٢٢؛ آزاد، ٤٢٥). او از دوستان سراجالدین خانِ آرزو بود. آرزو ضمن اشاره به دوستی ٣٠ سالۀ خود با وی حضور او را در شاه جهانآباد، سبب اقامت خود در آن شهر میدانست (آزاد، ٤٢٥؛ كوپاموی، ٦٦١؛ بهگوان داس، ١٩٧). پس از حملۀ نادر به دهلی (١١٥٠-١١٥١ ق / ١٧٣٧- ١٧٣٨ م)، آنندرام انزوا گزید و خانهنشین شد (بهگوان داس، ١٩٦) و در ١١٦٤ ق / ١٧٥١ م در چهارمین سال حكومت احمدشاه در پی بیماری نفثالدم (استفراغ خون) درگذشت (بهگوان داس، ١٩٦؛ آزاد، ٤٢٥؛ حسن خان بهادر، ٤٣٤؛ ایمان، ٣٩١). اشارۀ كوپاموی به مرگ او در ١١٤٠ ق / ١٧٢٨ م (ص ٦٢١) و اشارۀ آفتاب رای لكهنوی به كشته شدن وی در لشكركشی ایران به هند (٢ / ١٩٢) به حكم شواهد متعدد، ازجمله نگارش برخی از آثار او پس از این سالها، به كلی مردود است. آنندرام، را برای تمایز از شعرای دیگری كه با تخلص مخلص شعر میگفتند، مخلص هندی نامیدهاند (آزاد، ٤٢٥؛ اته، ٢٧٨).
مخلص در شاعری از استاد خود میرزا عبدالقادر بیدل پیروی میكرد و از بهترین شاگردان او بود، ولی سخنش از پیچیدگیها و نازك خیالیهای معماواری كه در شعر بیدل دیده میشود، خالی است. به گفتۀ بهگوان داس «طور كلامش ماورای طور استاد است» (ص ١٩٧). كلیات اشعار او را بالغ بر ٥٠ هزار بیت گفتهاند (بهگوان داس، ١٩٧؛ ته، ٢٧٨ ؛ استوری، I / ٦١٢)، و گزیدههایی از آنها به طور پراكنده در تذكرهها آمده است. علاوهبر قریحۀ سرشار آنندرام در شاعری، ذوق نكتهیابی و نقادی وی نیز شایستۀ توجه است (خوشگو، ٣٠٢) و سبك نگارش او در نثر هم به متانت و روانی مشهور بوده است (بهگوان داس، ١٩٧).
آثار آنندرام (مخلص) اینهاست: ١. كارنامۀ عشق، نگاشتۀ ١١٤٤ ق / ١٧٣١ م، داستان عاشقانهای است دربارۀ شاهزادۀ چینی، «گوهر» و شاهزاده خانم «مملَكَت» (استوری، I / ٦١٣)؛ ٢. پری خانه، نگاشتۀ ١١٤٤ ق / ١٧٣١ م، مقدمهای است بر مجموعهای از آثار خطاطان و نقاشان (استوری، I / ٦١٢)؛ ٣. رَقَعاتِ مُخِلص، نگاشتۀ ١١٤٩ ق / ١٧٣٦ م، مجموعۀ نامههای اوست (استوری، همانجا؛ ریو، III / ٩٩٧)؛ ٤. هنگامۀ عشق، ١١٥٢ ق / ١٧٣٩ م، داستان عاشقانهای است دربارۀ كنور سندرسین و «رانی چند پربها» (استوری، I / ٦١٣)؛ ٥. مجموعۀ یادداشتهای پراكنده، شامل نامههای آنندرام به خط خود او، اسناد و اشعار گردآوردۀ او، نامههای پدرش، نامهای از علی حزین خطاب به او، عریضۀ او به نَوّابْ صاحبْ وزیر ممالك، نامههای او به عبدالمجید خان و جز آن كه اغلب این نوشتهها به تاریخ ١١٥٥ ق / ١٧٤٢ م باز میگردد (مردیت، ٧٨ -٧٧)؛ ٦. مرآت الاصطلاح، نگاشتۀ ١١٥٧ ق / ١٧٤٤ م، فرهنگنامهای است از تعبیرات و اصطلاحات شاعرانه و ضربالمثلها، با شواهدی از شعر پارسی. این كتاب شامل نكتههایی دربارۀ اوضاع دربار دهلی و شخصیتهای معروف آن زمان نیز هست (ریو، همانجا؛ استوری، همانجا)؛ ٧. چمنستان، نگاشتۀ ١١٥٩ ق / ١٧٤٦ م، مجموعهای است از لطیفهها، كنایات و نكات ظریف، اشاراتی بر احوال بعضی از معاصرین، و توصیفاتی از درختان، گلها و میوهها. این كتاب در ١٢٩٤ ق / ١٨٧٧ م در لكهنو به چاپ رسیده است (استوری، همانجا)؛ ٨. بدایع وقایع، خاطرات شخصی نویسنده و ذكر وقایع زمان او در شمال هند است. این كتاب در سالهای مختلف نوشته شده و مشتمل بر ٤ بخش است: بخش اول: شرح حملۀ نادر به هند و جنگ او با محمد شاه كه به نام تذكرۀ آنندرام نیز شهرت دارد و قسمتهایی از آن در جلد هشتم «تاریخ هند» الیوت و داوسون به انگلیسی ترجمه شده است (استوری، I / ٦١٣, ٦١٩ پانویس). بخش دوم: احوال سیزده روزۀ سفرِ «گَره موكتیسر»، كه در ذیقعدۀ ١١٥٦ ق / نوامبر ١٧٤٣ م نوشته شده است. بخش سوم: احوال سفرِ «بنگره» كه در محرم و جمادیالاول ١١٥٨ / ژانویه و مۀ ١٧٤٥ م انجام یافته است. این بخش نیز به كوشش دكتر س. اظهر علی در رامپور به سال ١٣٦٥ ق / ١٩٤٦ م با عنوان سفرنامۀ مخلص به چاپ رسیده است (رضوی، ١١٣؛ استوری، I / ١٣١٩-١٣٢١). بخش چهارم: نسخۀ سوانح احوال كه دربارۀ وقایع پنجاب از جمادیالثانی ١١٥٨ ق / ژوئیه ١٧٤٥ م تا جمادیالثانی ١١٦١ ق / ژوئن ١٧٤٨ م است. این بخش نیز به كوشش محمد شریف در مجلۀ دانشكدۀ شرقشناسی دانشگاه پنجاب (اورینتل كالج مگزین) به سال ١٣٦٠ ق / ١٩٤١ م به چاپ رسیده است. بدین ترتیب بدایع وقایع در سالهای ١١٤٥-١١٦١ ق / ١٧٣٢- ١٧٤٨ م تألیف یافته و نسخۀ كاملی از آن در دانشگاه پنجاب (لاهور) و بخشهای جداگانۀ آن در علیگره و رامپور موجود است (استوری، همانجا).
علاوهبر آثار مذكور آنندرام صاحب دیوانی به فارسی (ریو، III / ٩٩٧؛ استوری، I / ٦١٢) و اشعاری به هندی بوده است (ریو، همانجا). استوری به ٣ اثر دیگر او اشاره دارد: انتخاب تحفۀ سامی كه گزیدهای از تذكرۀ سام میرزاست (I / ٦١٣)؛ نامهای بلند به نثر كه هنگام تاجگذاری شاه صفوی به فرمان محمدشاه خطاب به وی نوشته شده است (همو، I / ٦١٢)؛ كتاب راحة الافراس در نگهداری اسب (همو، I / ٣١٩).
مآخذ
آزاد بلگرامی، میرغلام علی، خزانۀ عامره، كانپور، ١٨٧١ م؛ آفتاب رای لكهنوی، ریاض العارفین، به كوشش سیدحسامالدین راشدی، تهران، ١٣٦١ ش؛ ایمان، رحیم علیخان، تذكرۀ منتخب اللطایف، به كوشش جلالی نایینی و امیر حسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ ش؛ بهگوان داس هندی، سفینۀ هندی، به كوشش سید شاه محمد عطاءالرحمن كاكوی، پنته، ١٩٥٨ م؛ خوشگو، بندار بن داس، سفینه، به كوشش سید شاه عطاءالله كاكوی، ١٩٥٩ م؛ شفیق اورنگ آبادی، لچهمی نرائن، تذكرۀ گل رعنا، حیدرآباد دكن؛ كوپاموی، قدرتالله، نتایج الافكار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛ نقوی، علیرضا، تذكرهنویسی در هند و پاكستان، تهران، ١٣٤٣ ش؛ نیز:
Ethé, Herman et al., Arabic and Persian Manuscripts in Edinburgh, Edinburgh, ١٩٢٥;
Meredith-Owens, G. M., Handlist of Persian Manuscripts, London, British Museum, ١٩٦٨;
Rieu, Charles, Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٩٦٦;
Rizvi, Athar Abbas and Ahmad, Mokhtarud din, Catalogue of the Persian Manuscripts, Aligarh Muslim University, ١٩٦٩;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٢٧.
بخش ادبّیات