دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣ - حاکم لاهوری

حاکم لاهوری

حاکِمِ لاهوری، عبدالحکیم، حکیم بیگ‌خان، متخلص به حاکم، تذکره‌نویس و شاعر پارسی‌گوی سدۀ ١٢ق / ١٨م. وی فرزند شادمان‌خان از اعیان قوم ازبک بلخ بود (آرزو، ٤٢؛ ابراهیم‌خان، ٥٠). جد مادری او قاضی میریوسف از سادات معتبر هرات به‌شمار می‌آمد و در بلخ منصب قضا داشت (آزاد، ٢٠٠؛ نقوی، تذکره ... ، ٤١٥). پدرش شادمان‌خان در عهد اورنگ‌زیب (سل‌ ١٠٦٨- ١١١٨ق / ١٦٥٨-١٧٠٦م) از بلخ به دکن رفت و منصبی شایسته یافت (حاکم، ١٩٢؛ خوشگو، ٣ / ٢٦٧). با درگذشت اورنگ زیب، شادمان‌خان در مرادآباد اقامت گزید و در ١١٣٥ق / ١٧٢٣م در لاهور درگذشت (حاکم، همانجا؛ نقوی، همان، ٤١٦؛ گلچین معانی، ٢ / ٢٦٧- ٢٦٨).
حاکم در ١١٢٠ق / ١٧٠٨م در مرادآباد متولد شد (حاکم، همانجا؛ احمد، ١٣٤). نواب عبدالصمد‌خان بهادر (د ١١٥٠ق / ١٧٣٧م) صوبه‌دار لاهور و ملتان، بعد از وفات شادمان‌خان به تربیت دلسوزانۀ حاکم همت گماشت (همو، ١٣٥). حاکم در لاهور به تحصیل علم پرداخت. وی به مطالعۀ کتابهای فارسی و دیوان اشعار شاعران قدیم علاقه داشت و گهگاه شعر هم می‌سرود. حاکم برای اصلاح شعر و آموختن فن شاعری، نزد شاه‌آفرین لاهوری می‌رفت و از تعالیم وی بهره‌مند می‌شد (حاکم، ١٩٢؛ آرزو، ٤٣؛ ابراهیم‌خان، ٥٠-٥١؛ خوشگو، همانجا). همچنین در لاهور در حضور حاجی محمد شریف از خلفای سعدی لاهوری به سلک عرفا درآمد و به سلسلۀ قادریه پیوست (حاکم، ١٩٣؛ گلچین معانی، ٢ / ٢٦٨). حاکم با محمدصادق‌خان بهادر پسر خواجه محمد رزاق‌خان ارتباط دوستانه داشت، به طوری که دیوان حاکم به خط محمدصادق‌خان تحریر شد (حاکم، همانجا؛ احمد، ١٣٤).
وی در اوایل سلطنت محمدشاه به مناصب دولتی و خطاب خانی نایل شد (گوپاموی، ١٩٦؛ آرزو، همانجا) و مدتی نیز در سپاه شجاع‌الدوله مشغول بود (نک‌ : حاکم، ١٩٥؛ نقوی، همان، ٤١٧؛ احمد، همانجا). حاکم در ١١٧١ق / ١٧٥٨م به لباس فقرا و دراویش درآمد و در کشمیر به حلقۀ عبدالسلام نقشبندی پیوست و مدتی در این دیار گذراند (همانجا؛ حاکم، ٢؛ نقوی، همانجا). سپس به زیارت عتبات رفت و در این سفر با نورالعین واقف لاهوری آشنا شد (حاکم، ١١٤؛ آزاد، ٢٠٠-٢٠١؛ صدیق حسن، ١٣٣). حاکم همچنین پس از گزاردن مناسک حج در ١١٧٥ق در بندر سورت و اورنگ‌آباد دکن اقامت کرد. در آنجا با غلام‌علی آزاد بلگرامی و سراج‌الدین آرزو ملاقاتهایی داشت (حاکم، ١٩٧؛ گلچین معانی، همانجا).
حاکم به شعر و شاعری علاقۀ بسیار داشت و اشعار شاعران را با دقتی خاص مطالعه می‌کرد. وی در محافل شاعران ازجمله در محفل بیدل آرزو شرکت می‌جست (احمد، ١٤٣) و یک‌چند با علیقلی‌خان واله داغستانی مرتبط بود و با وی الفتی تمام داشت (نک‌ : حاکم، ١٩٣ بب‌ ؛ گلچین معانی، همانجا).
در مورد زمان مرگ او اختلاف است؛ برخی آن را در ١١٨٢ق و گروهی در ١١٩٩ق می‌دانند (گوپاموی، ١٩٧؛ استوری، I(٢) / ٨٢٩-٨٣٠).

آثـار

تذکرۀ کوچکی موسوم به مردم دیده که متضمن شرح حال حدود ٦٠ شاعر به‌ترتیب حروف تهجی است که مؤلف با آنان دیدار داشته است (منزوی، ٣ / ١٩٥٤؛ گلچین معانی، ٢ / ٢٦٦). به گفتۀ آزاد این تذکره در مدت اقامت حاکم در اورنگ آباد نوشته شد. این تذکره نخست تحفة المجالس نامیده می‌شد، اما با صلاحدید آزاد به مردم دیده تغییر نام یافت (آزاد، ٢٠٠؛ بینش، ٢٧٧؛ حاکم، ١٥).
تذکرۀ مردم دیده دارای دو باب و یک خاتمه است: باب اول مشتمل است بر شرح حال ١٨ شاعر که احوال آنان از تذکرۀ مجمع النفایس خان آرزو نقل شده، و مؤلف تکمله‌ای در ذیل هر یک نگاشته است؛ باب دوم معرفی ٤٢ شاعر است که در تذکرۀ علی‌خان آرزو معرفی نشده‌اند؛ خاتمه، اشاراتی است به زندگی چند تن از بزرگان تصوف (آزاد، ٢٠٠-٢٠١؛ نقوی، «شعراء ... »، ١٩٨؛ گلچین معانی، همانجا). مردم دیده از تذکره‌های معتبر محسوب می‌شود. سبک انشای مؤلف، ساده و غیر مصنوع است. این تذکره به کوشش سید عبدالله به ضمیمۀ مجلۀ اورینتل کالج مگزین در لاهور (١٩٦١م) به طبع رسید (نک‌ : حاکم، جم‌ ؛ گلچین معانی، ٢ / ٢٦٧؛ نقوی، همانجا).
اثر دیگر حاکم لاهوری تذکرۀ کوتاه دیگری است به نام منتخب حاکم شامل شرح حال ٦ تن از شاعران معاصر او، ازجمله آفرین لاهوری و آزاد بلگرامی، که در کتابخانۀ ملافیروز بمبئی نگهداری می‌شود.
دیوان شعری هم مشتمل بر ٠٠٠‘٤ بیت دارد که به تصریح آرزو در مجمع النفایس به نظر وی رسیده است (همانجا؛ حاکم، ١٩٧-٢١٢؛ نیز نک‌ : آقابزرگ، ٩ / ٢٢٥؛ آزاد، همانجا).

مآخذ

آرزو، علی‌خان، مجمع النفایس، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، کتابخانۀ خدابخش؛ آزاد بلگرامی، میرغلام علی، خزانۀ عامره، کانپور، ١٨٧١ م؛ آقابزرگ، الذریعة؛ ابراهیم‌خان خلیل، علی، صحف ابراهیم، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، کتابخانۀ خدابخش؛ احمد، ظهورالدین، پاکستان میں فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٧ م؛ بینش، تقی، «تذکرۀ شعراء»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات مشهد، ١٣٤٧ ش، س ٤، شم‌ ٣؛ حاکم لاهوری، عبدالحکیم، مردم دیده، به کوشش سید عبدالله، لاهور، ١٩٦١ م؛ خوشگو، بندرابن داس، سفینۀ خوشگو، پتنه، ١٩٥٩ م؛ صدیق حسن خان، محمد صدیق، شمع انجمن، بهوپال، ١٢٩٣ ق؛ گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛ گوپاموی، محمد قدرت الله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛ منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ ش؛ نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ ش؛ همو، «شعراء کے تذکرے»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛ نیز:

Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
پریسا سنجابی