دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٧ - بهگوان داس هندی

بهگوان داس هندی

بَهَگْوانْ داسِ هِنْدی‌ (١١٦٤- پس‌ از ١٢٢٠ق‌ /١٧٥١-١٨٠٥م)‌، نویسنده‌ و شاعر فارسی‌سرای‌ و فارسی‌نویس‌ هندو. پدرش‌ دَلپَت‌داس‌ از قوم‌ كایسته‌، و خاستگاهش‌ استان‌ مالوه‌ بود. بهگوان‌ در صید پورسیلك‌ زاده‌ شد. اجدادش‌ در دورۀ نواب‌ برهان‌الملك‌ به‌ لكهنو مهاجرت‌ كردند و او بخش‌ اعظم‌ دوران‌ رشد و شكوفایی خود را در آنجا گذراند بهگوان‌داس‌، ٤١-٤٢؛ كاكوی‌، «ج‌»).
وی‌ صرف‌ و نحو و كتابهای‌ متداول‌ فارسی‌ را نزد مولوی‌ یوسف‌ سهارَنپوری‌، و فنون‌ شعر را از میرزافاخر مكین‌ (د ٢٤١ق‌ / ٨٢٦م‌) فرا گرفت‌. بهگوان‌داس‌ در ابتدا «بسمل‌» تخلص‌ می‌كرد، ولی‌ بعدها آن‌ را به «هندی‌» تغییر داد (بهگوان‌داس‌، ٢٤٢؛ كاكوی‌، «الف‌»؛ نقوی‌، تذكره‌نویسی‌ ... ، ٥٠٠؛ هادی‌، ٢٣٦). وی‌ در جوانی‌ منصب‌ «میربحری‌» داشت‌ و در دورۀ آصف‌الدوله‌ به‌ ریاست‌ دیوان‌ راجه‌ ندهی‌سنگ‌ منصوب‌ شد و مقامی‌ به‌ عنوان‌ مسئول‌ خراج‌ و مالیات‌ در لكهنو یافت‌. پس‌ از درگذشت‌ راجه‌ به‌ خدمت‌ پترچند و سپس‌ مهاراجه‌ تیكیت‌ رای‌ (د ١٢١٥ق‌ /١٨٠٠م)‌ و بعدها به‌ ریاست‌ دیوان‌ سرفرازالدوله‌ میرزا حسن‌ رضاخان‌ نایب‌ آصف‌الدوله‌ منصوب‌ شد (بهگوان‌ داس‌، ٢٤٣). تاریخ‌ دقیق‌ درگذشت‌ او دانسته‌ نیست‌، و ظاهراً در حدود دهۀ سوم‌ سدۀ ١٣ق‌ وفات‌ یافته‌ است‌.

آثـار

١-٦. دو دیوان‌ شعر فارسی‌ با عناوین‌ ذوقیه‌ و شوقیه‌؛ مثنوی‌ سلسلة المحبة، به‌ تقلید از سلسلة الذهب‌ جامی‌؛ مثنوی‌ مظهر الانوار، به‌ تقلید از مخزن‌ الاسرار نظامی‌؛ مثنوی‌ مهرضیا (بهاگوت‌)، بر وزن‌ یوسف‌ و زلیخای‌ جامی‌؛ سوانح‌ النبوات‌، شرح‌ حال‌ مختصر پیامبر (ص‌) و دوازده‌ امام (‌ع‌)، كه‌ به‌ درخواست‌ خیرات‌ علی‌ نوشته‌ شده‌ است‌ بهگوان‌ داس‌، ٢٤٢-٢٤٣؛ استوری‌، I /٨٨٢؛ مارشال‌، ١١٠؛ بانکیپور، VIII /١٥٥-١٥٦ ).
٧. سفینۀ هندی‌،سفینۀ هندی‌، مهم‌ترین‌ اثر بهگوان‌ داس‌، و مشتمل‌ بر احوال‌ ٣٣٥ تن‌ شاعر است‌ كه‌ براساس‌ نام‌ یا تخلص‌ آنان‌، به‌ ترتیب‌ حروف‌ الفبا (از «آفتاب‌ ابوالمظفر عالی‌ گوهر» تا «یكتا») تنظیم‌ شده‌ است‌ (باستانی‌، ٤٠؛ نقوی‌، تذكره‌نویسی‌، ٥٠٤-٥٠٥؛ هاشمی‌، ١٣١). این‌ تذكره‌ منبعی‌ مستند در احوال‌ ٣ گروه‌ از شاعران‌ به‌شمار می‌رود: الف‌ ـ شاعران‌ معاصر نویسنده‌ كه‌ بخش‌ اعظم‌ كتاب‌ به‌ معرفی‌ آنان‌ اختصاص‌ یافته‌، اما تاریخ‌ تولد و درگذشت‌ این‌ شاعران‌ ذكر نشده‌ است‌؛ ب‌ ـ شاعران‌ پارسی‌گوی‌ كه‌ در فاصلة جلوس‌ شاه‌ عالم‌ (حك‌ ١١٧٣-١٢٢١ق‌/ ١٧٥٩-١٨٠٦م)‌ تا زمان‌ تألیف‌ كتاب‌ (١٢١٩ ق‌/١٨٠٤ م‌) می‌زیسته‌، و شهرتی‌ داشته‌اند (بهگوان‌ داس‌، كاكوی‌، همانجاها؛ نقوی‌، «شعراء ... »، ٢٠٧- ٢٠٨؛ هاشمی‌، ٣٠)؛ ج‌ ـ امیران‌ و راجه‌های‌ شاعر پیشه‌ كه‌ شعرشان‌ گویای‌ چیرگیشان‌ بر زبان‌ و ادب‌ پارسی‌ است‌ (نقوی‌، تذكره‌نویسی‌، ٥٠٣-٥١٠؛ باستانی‌، ٧٤٠-٧٤٢).
اشعار مندرج‌ در تذكرة سفینۀ هندی‌ بیشتر به‌ سبك‌ هندی‌ است‌ و در میان‌ آنها گونه‌ای‌ ملمع‌ فارسی‌ ـ اردو موسوم‌ به‌ سبك‌ ریخته‌ نیز به‌ چشم‌ می‌خورد (نك‌ : قادری‌، ٧). نثر كتاب‌ روان‌ و شیواست‌، اما گه‌گاه‌ با خطاهای‌ لفظی‌ و استعارات‌ و كنایات‌ دور از ذهن‌ آمیخته‌ است‌ (نقوی‌، باستانی‌، همانجاها). تنها یك‌ نسخه‌ از این‌ تذكره‌ در كتابخانۀ خدابخش‌ پتنه‌ موجود است‌ كه‌ در تاریخ‌ ١٢٢٠ ق‌ /١٨٠٥ م‌، به‌ وسیلۀ مكهن‌ لال‌ كتابت‌ شده‌ است‌. كاتب‌ این‌ نسخه‌ ظاهراً همان‌ كسی‌ است‌ كه‌ با عنوان‌ رای‌ مكهن‌ لال‌ در تذكره‌ معرفی‌ شده‌، و از مریدان‌ مؤلف‌ بوده‌ است‌ (كاكوی‌، همانجا؛ نقوی‌، همان‌، ٥١٠). احتمالاً این‌ نسخه‌ همان‌ است‌ كه‌ در پتنه‌ در ١٣٧٧ ق‌ / ١٩٥٨ م‌ تصحیح‌، و چاپ‌ سنگی‌ شده‌ است‌.
٨. حدیقة هندی‌، تذكره‌ای‌ است‌ در معرفی‌ شاعران‌ پارسی‌گوی‌ هند از آغاز ورود اسلام‌ به‌ این‌ سرزمین‌ تا ١٢٠٠ق‌ (بهگوان‌داس‌، ٢٤٢؛ كاكوی‌، همانجا). نسخه‌ای‌ از این‌ تذكره‌ در مجموعۀ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانۀ مرعشی‌ نجفی‌ قم‌ (شم‌ ٩٠ نگهداری‌ می‌شود مرعشی‌، ٢ /٣٩٧- ٣٩٨).

مآخذ

باستانی‌ پاریزی‌، محمد ابراهیم‌، «سفینۀ هندی‌»، راهنمای‌ كتاب‌، تهران‌، ١٣٣٨ ش‌، شم‌ ١؛
بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینۀ هندی‌، به‌ كوشش‌ محمد عطاءالرحمان‌ كاكوی‌، پتنه‌، ١٣٧٧ ق‌ / ١٩٥٨ م‌؛
قادری‌، حامد حسن‌، داستان‌ تاریخ‌ اردو، آگره‌، ١٩٤١م‌؛
كاكوی‌، محمد عطاءالرحمان‌، مقدمه‌ بر سفینۀ هندی‌ (نك‌ : هم‌ ، بهگوان‌داس‌)؛
مرعشی‌، خطی‌؛
نقوی‌، علیرضا، تذكره‌نویسی‌ در هند و پاكستان‌، تهران‌، ١٣٤٣ ش‌؛
همو، «شعراء كی‌ تذكره‌»، تاریخ‌ ادبیات‌ مسلمانان‌ پاكستان‌ و هند، لاهور، ١٩٧٢ م‌، ج‌ ٥؛
هاشمی‌، محموده‌، تحول‌ نثر فارسی‌ در شبه‌قاره‌، اسلام‌آباد، ١٣٧٥ ش‌؛
نیز:

Bankipore;
Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥;
Marshall, D. N., Mughals in India, New York /London, ١٩٨٥;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
مرجان‌ افشاریان‌