بِرْتِلْس، یوگنی ادواردویچ (آذر ١٢٦٩- مهر ١٣٣٦/دسامبر ١٨٩٠- اکتبر ١٩٥٧)، خاورشناس بنام روسی، از برجسته‌ترین کارشناسان ادبیات ملل آسیای مرکزی و صاحب پژوهشهای فراوان در ادب و تصوف ایرانی و تاریخ فرهنگ و ادبیات آسیای مرکزی.
وی که از تباری دانمارکی بود، در سن پترزبورگ زاده شد و در مسکو درگذشت. در آغاز، کوتاه مدتی به حشره‌شناسی گرایش یافت و سپس به حقوق روی آورد. با آنکه تحصیلات خویش را در حقوق و موسیقی به سطحی عالی رساند (ایرانیکا، GSE, III/٢١٨ ;
IV/١٦٦)، شوق وافر او بیشتر متوجه زبان و ادبیات فارسی و ترکی بود. در ١٢٩٧ش/١٩١٨م دانشجوی کنسرواتوآر و بخش خاورشناسیِ دانشگاه دولتی پتروگراد شد و در آنجا از استادان بزرگی چون رُماسکویچ، فریمان، بارتولد و اولنبرگ بهره گرفت (ایرنیکا، همانجا).
برتلس پس از آنکه تحصیلات خود را در بخش زبانهای شرقی آن دانشگاه به پایان رساند، در موزۀ آسیایی آکادمی علوم شوروی سابق ــ که سالها بعد به «مؤسسۀ مطالعات خاورشناسیِ آکادمیِ علوم» تغییر نام یافت ــ شغلی به وی داده شد و تا پایان عمر، به مدت ٣٧ سال، در همین موزه به تحقیق و تتبع پرداخت (ایزدی، ١١). برتلس ضمن پژوهش در این مرکز، پس از یک سال، به معلمی زبان و ادب فارسی در «مؤسسۀ زبانهای زنده» منصوب گردید و در ١٣٠٧ش/١٩٢٨م به توصیۀ بارتولد به عنوان استاد زبان و ادب فارسی در دانشگاه دولتی پتروگراد برگزیده شد (ایرانیکا، همانجا).
برتلس در ١٣١١ش/١٩٣٢م، بجز مسئولیتهای پیشین، ریاست بخش زبان‌شناسی شعبۀ تاجیکیِ آکادمی علوم شوروی را نیز بر عهده گرفت. در سالهای ١٩٣٩، ١٩٤٤ و ١٩٥٥م، به ترتیب عضو وابستۀ آکادمی علوم شوروی، فرهنگستان ایران، و مجمع عربی دمشق گردید (GSE، ایرانیکا، همانجاها). در ١٣٢١ش/١٩٤٢م که ارتش آلمان به لنینگراد حمله کرد، با انتقال مؤسسۀ مطالعات خاورشناسی آکادمیِ علوم به تاشکند، برتلس نیز به این شهر منتقل گردید و چون این مؤسسه در ١٣٢٩ش/١٩٥٠م به مسکو انتقال یافت، برتلس به ریاست بخش شرق‌شناسی آن برگزیده شد (ایرانیکا، همانجا). وی با دانش و تجربه‌ای که طی سالها کسب کرده بود، بیش از دو دهه در اوایل سدۀ ٢٠م، یکی از استادان مسلم خاورشناسی و راهنمای دو سه نسل از مستشرقان اتحاد جماهیر شوروی، و نویسندۀ مقالاتی بسیار در دائرةالمعارف اسلام، اسلامیکا و نیز نشریه‌های وزین دوران خود گردید. حاصل سالها مطالعه و پژوهش این محقق ٢٩٥ تألیف بود (ایزدی، همانجا).
از نخستین کارهای برتلس در زمینۀ فرهنگ و ادب فارسی، می‌توان از ترجمه و نشر گزیده‌ای از داستانهای گلستان سعدی (١٩٢٢م)، ترجمۀ قطعاتی از هفت پیکرِ نظامی (١٩٢٣م)، نشر دو غزل از باباکوهی شیرازی (١٩٢٤م)، مقاله‌ای با عنوان «دربارۀ تفسیری بر غزل عطار» (١٩٢٤م) و «تئاتر ایرانی» (١٩٢٤م) یاد کرد (کتاب‌شناسی...، ١١٠-١١١). وی در ١٩٢٤م رباعیات شیخ نجم‌الدین کبریٰ را با مقدمه‌ای در «مجلۀ آکادمی علوم روسیه» منتشر ساخت که چندی بعد به کوشش ولی الله شادان به فارسی ترجمه شد و در مجلۀ یادگار (١٣٢٦ش، س ٤، شم‌ ١ و ٢) به چاپ رسید. کارهای بعدیِ او اینهاست: نشر متن فارسیِ بختیارنامه (١٩٢٦م)، «زندگی‌نامۀ قاآنی» (١٩٢٧م)، «گزارشی دربارۀ مطالعات ایران‌شناسی و ترک‌شناسی در روسیه میان سالهای ١٩١٤-١٩٢٠م»، «نوایی و عطار» (١٩٢٨م)، شرح تاریخ ادب فارسی (١٩٢٨م) و دهها مقاله و کتاب دیگر مثل تصحیح یا ترجمه و نشر پاره‌ای از آثار کهن فارسی با همکاری دیگران مانند منتخبات ناصرخسرو، جامع‌التواریخ رشیدی، ج ٣ (برای فهرستی کامل‌تر از آثار او، نک‌: کتاب‌شناسی، ١١٠-١٢٣؛ عقیقی، ٣/٩٥٨-٩٥٩).
از کارهای تحقیقی برتلس در حوزۀ زبان و ادب فارسی، یکی چاپ انتقادی خمسۀ نظامی و شاهنامۀ فردوسی و تحقیقاتوی در باب این دو شاعر بزرگ، و دیگری پژوهشهای گستردۀ او در باب ادبیات عرفانی ایران است. برتلس به مناسبت هشتصدمین سالگرد تولد نظامی گنجوی در ١٣٢٠ش/١٩٤١م به اتفاق گروهی از همکارانش به تهیۀ چاپی انتقادی از خمسۀ این شاعر بزرگ همت گماشت. متن انتقادی اسکندرنامه را نیز در دو بخش شامل شرف‌نامه و اقبال‌نامه در ١٣٢٦ش/١٩٤٧م منتشر کرد، اما مرگ به برتلس امان نداد که دیگر منظومه‌های نظامی را به چاپ برساند (ایرانیکا، IV/١٦٧). رسالۀ او با عنوان نظامی در ١٩٤٨م برندۀ جایزۀ دولتی اتحاد جماهیر شوروی شد (GSE، همانجا). تحقیقات متعدد و مفصل او دربارۀ سخنگوی گنجه مورد تأیید و توجه پژوهشگران است. کار تصحیح شاهنامه نیز که از سوی برتلس آغاز شده بود، به پایان نرسید و دو مجلد نخستین این اثر نیز پس از درگذشت او انتشار یافت. شاهنامۀ ٩ جلدی مورد پژوهش او سالها بعد زیر نظر عبدالحسین نوشین تکمیل و منتشر شد. این چاپ انتقادی پس از سالها، هنوز شاید از معتبرترین چاپهای شاهنامۀ فردوسی به شمار آید (ایرانیکا، IV/١٦٨).
برتلس در مقام فردوسی¬شناس برجسته، به همراه هیأت نمایندگان روسیه در جشن هزارۀ فردوسی که در ١٣١٣ش/١٩٣٤م در ایران تشکیل شد، شرکت جست («یوگنی...»، ٩٦). مقاله‌ای که وی بدین مناسبت نوشته بود، همان سال در «نشریۀ فرهنگستان علوم شوروی» به چاپ رسید. سال بعد، برتلس کتابی با عنوان
«فردوسی و سروده‌هایش» منتشر کرد (کتاب‌شناسی، ١١٥). این اثر به کوشش سیروس ایزدی در ١٣٦٩ش به فارسی ترجمه شد.
بخشی از کارهای تحقیقی برتلس مربوط به ترجمه یا معرفی و چاپ پاره‌ای از آثار ادبی، تاریخی یا عرفانیِ فارسی، و بخش دیگر شامل مقالات مختلف او، از جمله در زمینۀ تصوف و ادب صوفیانه است. وی توجه خاصی به متون عرفانی داشت و به همین سبب، به چاپ متن انتقادی یا ترجمۀ پاره‌ای از آثار متصوفه اقدام کرد، از این قبیل است: متن انتقادی دیوان باباکوهی، متن کامل منظومۀ سیرالعباد الی المعاد اثر سنایی، اشعار خواجه عبدالله انصاری، متن مختارنامۀ عطار، متن جام جهان نمای فخرالدین عراقی، متن لمعات همو، متن سعادت‌نامۀ شیخ محمود شبستری، متن مثنوی عصمت بخاری، متن دیوان بابافغانی، شرح الٰهی نامۀ عطار، شرح اشترنامۀ عطار، ترجمۀ منظومۀ عرفانی بلبل‌نامۀ عطار (ایزدی، ١٢). ترجمۀ اسرار التوحید محمد بن منور، طوطی‌نامۀ ضیاء نخشبی، نورالعلوم ابوالحسن خرقانی («یوگنی»، همانجا) و چاپ متن و ترجمۀ روسی مثنوی کوتاه دستورنامۀ نزاری قهستانی شاعر اوایل سدۀ ٧ق (مصفا، ٢٥٢-٢٥٧؛ بولدیرف، ٣-٤).
یکی از ٦ مجموعۀ گزیده آثار این ایران‌شناس پرکار که تا ١٩٦٥م، ٤ مجلدِ آن به چاپ رسید (ایرانیکا، IV/١٦٩)، مشتمل بر تحقیقات عمدۀ وی در زمینۀ تصوف، معرفی نسخه‌های خطی تألیفات صوفیه و بررسیِ مندرجات آنها، و نیز بازنمایی مفاهیم اصطلاحات صوفیانه و شرح زندگی و آثار صوفیان تا ظهور ادبیات عرفانی است (ایزدی، همانجا). برخی از آثار برتلس دربارۀ عرفان و تصوف اسلامی خالی از اشکال نیست. محققاً نمی‌توان او را از این لحاظ در ردیف مستشرقان تصوف‌شناسی چون ریتر آلمانی و لوئی ماسینیون و هانری کربن فرانسوی قرار داد. حسینی طباطبایی به پاره‌ای از آراء نادرست و برداشتهای غلط وی از مفاهیم صوفیانه و تعلیمات کلامی و جهان‌بینی اسلامی اشاره کرده است (ص ١٤٣-١٤٥).
اگرچه عمده مشغلۀ فکری برتلس ادبیات کهن فارسی بود، اما نسبت به فارسی امروزی نیز عنایتی خاص داشت. او در مطالعات خود بدین نکته رسیده بود که برای کسب تسلط در ادبیات کهن ایران، نمی‌توان از شناخت زبان فارسی کنونی بی‌نیاز بود («یوگنی»، همانجا). مقالات «رمان تاریخی فارسی در سدۀ بیستم»، «پیرامون تبدیل نگارش فارسی به لاتین» و کتاب درسی فارسی (کتاب‌شناسی، ١١٤، ١١٥) حکایت از همین اعتقاد دارد.
کارهای تحقیقی برتلسدر زمینۀ زبان و ادب ترکی، در مقایسه با تحقیقات وی دربارۀ ادب فارسی چشمگیر نیست.

مآخذ

ایزدی، سیروس، مقدمه بر تصوف و ادبیات تصوف برتلس، تهران، ١٣٥٦ش؛
بولدیرف، الکساندر، مقدمه بر زندگی و آثار نزاری چنگیز غلام علی بای بوردی، ترجمۀ مهناز صدری، تهران، ١٣٧٠ش؛
حسینی طباطبایی، مصطفیٰ، نقد آثار خاورشناسان، تهران، ١٣٧٥ش؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٤م؛
کتاب‌شناسی خاورشناسان روسیه و...، به کوشش گروه مؤلفان، تهران، ١٣٧٢ش؛
مصفا، مظاهر، مقدمه بر دیوان حکیم نزاری قهستانی، تهران، ١٣٧١ش؛
«یوگنی ادواردویچ برتلس»، پیام نور، تهران، ١٣٢٣ش، س ١، شم‌ ٢؛
نیز:

GSE;
Iranica.
مجدالدین کیوانی