دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩١ - بایزید، کتابخانه

بایزید، کتابخانه

بایَزید، کِتابْخانه، نخستین کتابخانۀ دولتی در امپراتوری عثمانی منسوب به سلطان بایزید دوم، واقع در مجموعۀ بایزید در میدانی بزرگ به همین نام در استانبول که امروز میدان حریت نامیده می‌شود. این کتابخانه به هنگام تأسیس (١٣٠١ق/ ١٨٨٤م) کتابخانۀ عمومی عثمانی نام گرفت و در ١٣٤٠ش/ ١٩٦١م کتابخانۀ دولتی بایزید خوانده شد «دائرةالمعارف دیانت»، VI/ ٥١-٥٢؛ «دائرةالمعارف زبان...»، I/ ٤١).
از سابقۀ تاریخی این کتابخانه پیش از ١٣٠١ق و اینکه آیا در دورۀ بایزید دوم (سدۀ ٩ق/ ١٦م) در اینجا کتابخانه‌ای وجود داشته است، یا نه؟آگاهی دقیقی در دست نیست، ولی مسلم است که بایزید دوم علاقۀ زیادی به کتاب داشت و کتابهایی را که به او اهدا می‌شد، مهر خود بر آنها می‌نهاد و به کتابخانۀ کاخ توپکاپی می‌سپرد (ارونسال، II/ ٣١). وی همچنین به ساختن ابنیه برای امور خیریه علاقۀ بسیار داشت. بیشتر این بناها دارای کتابخانه نیز بود. وجود کتابخانه در اکثر شهرهای ترکیه مانند ادرنه و آماسیه (همو، II/ ٣١-٣٢) حاکی از علاقۀ بایزید به احداث اینگونه مراکز فرهنگی است. در مجتمع بایزید هم که ساختمان آن در ٩٠٦ق/ ١٥٠٠م شروع شد و در ربیع‌الثانی ٩١١ به اتمام رسید، احتمالاً کتابخانه‌ای نیز وجود داشته است، چه نخستین اطلاع از وجود کتابخانه‌ای در مجموعۀ بایزید، در کنار مدرسه و مسجد و دارالحدیث ـ به اشارۀ مؤلف تاریخ عطا ـ به سدۀ ١٠ق باز می‌گردد (همو، II/ ٣٢-٣٣). همچنین در وقف‌نامۀ مورخ ٩٩١ق/ ١٥٣٨م به کتابدار (حافظ کتب) و میزان حقوق وی اشاره شده است (همانجا) که این امر دلیل بر دایربودن کتابخانه در این محل است.
در پی برخی تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی، سعیدپاشا، صدراعظم وقت در ١٢٩٨ق/ ١٨٨١م اجازۀ تأسیس کتابخانه‌ای دولتی را از دیار گرفت و بخشی از مجتمع بایزید را بدان اختصاص داد و در اختیار وزارت معارف گذاشت و تعمیرات و تزیینات کتابخانه (به صورت فعلی) توسط هنرمندی به نام استاد اوهانِس انجام گرفت (میدان لاروس، II/ ٣٣٧). بعدها ساختمان جنبی آن نیز از دانشکدۀ داندان پزشکی جدا، و به این مجموعه ضمیمه شد («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا). کتب اهدایی و نیز کتابهایی که در طول جنگهای بالکان از این شبه جزیره آورده شد. بخشی از کتابهای این کتابخانه را تشکیل می‌دهد (همانجا، YA, VI/ ٤١٥٩). همچنین مقرر شد یک نسخه از کتب تألیف یا ترجمه شده در امپراتوری به این کتابخانه اهدا شود. امروز در حدود ٤٥٠ هزار جلد کتاب شامل نسخ خطی، کتب چاپی، و نیزاسنادی زیادی در این کتابخانه نگاهداری می‌شود (میدان لاروس، همانجا). تاکنون دو جلد از فهرست کتابهای این کتابخانه به خط عربی منتشر شده است (YA، همانجا).

مآخذ

Erünsal, I. E., Türk kütüphaneleri tarihi, Ankara, ١٩٨٨;
Meydan Larussem, Istanbul, ١٩٩٢;
Türk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Türkiye Diyanet vakf ı İslam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
YA.
علی‌اکبر دیانت