دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٤ - اختری

اختری

اَخْتَری‌، مصلح‌الدین‌ مصطفی بن‌ شمس‌الدین احمد (د ح ‌٩٦٨ق‌/ ١٥٦١م‌)، فقیه‌ و لغت‌ شناس‌ ترك‌. وی در قره‌ حصارِ افیون‌ زاده‌ شد و به‌همین‌ جهت‌ او را قره‌ حصاری نیز می‌نامند (اختری‌، ٢؛ بغدادی‌، ٢/ ٤٣٤؛ «دائرةالمعارف‌...»، .(II/ ١٨٤ از تاریخ‌ تولد، حوادث‌ زندگانی‌ و استادان‌ وی‌ مطلبی‌ در منابع‌ نیامده‌ است‌. او از زادگاه‌ خود به‌ كوتاهیه‌ كوچ‌ كرده‌، و تا پایان‌ عمر در همانجا به‌ مدرّسی‌ مشغول‌ بوده‌ است‌ (ثریا، ٤/ ٣٧٣).
اختری‌ از علمای‌ عهد سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ (حك‌ ٩٢٦-٩٧٤ق‌/ ١٥٢٠-١٥٦٦م‌) است‌ (حاجی‌خلیفه‌، ١/ ٣١؛ سامی‌، ٢/ ٨٠٣) و در ادبیات‌ عرب‌، علم‌ لغت‌ و علوم‌ دینی‌ تبحر داشته‌ YA, I/ ٣٢٧؛ عطایی‌، ٢٠). تاریخ‌ درگذشت‌ او را به‌ اختلاف‌ ٩٦١ق‌ (ثریا، همانجا)، ٩٦٨ق‌ (عطایی‌، همانجا؛ حاجی‌خلیفه‌، ١/ ٥٧٤) و ٩٨٦ق‌ (بروسه‌لی‌، ١/ ٢٢٥) آورده‌اند.

آثار

الف ـ چاپی

اختری‌ كبیر، مهم‌ترین‌ اثر وی‌، فرهنگی عربی - تركی است كه‌ به‌ گفتۀ خود او بر پایۀ فرهنگهای مهم‌ عربی چون‌ صحاح‌ جوهری‌، الدستور، التكمله‌، المجمل‌، المغرب‌ و المتقدمة (ظاهراً مقدمةالادب‌ زمخشری‌) و جز اینها تألیف‌ شده‌ است‌ و در آن‌ واژه‌های دشوار و لغاتی كه‌ كاربرد بیشتری دارند، فراهم‌ آمده‌، و بر حسب حروف‌ كلمات‌ ــ نه‌ ریشۀ آنها ــ و به‌ ترتیب‌ حروف‌ تهجی (در ٢٨ باب‌ و هر باب‌ در ٢٨ فصل‌) تدوین‌ شده‌ است‌ (نك‌ : ص‌ ٢-٣). اختری اثر خود را در سه‌ حجم‌ مختلف‌ كبیر، متوسط (اوسط) و صغیر تنظیم‌ و تألیف‌ كرده‌ است‌ (عطایی‌، همانجا؛ اولیا چلبی‌، .(IX/ ٢٧
اختری‌ كبیر كه‌ حاوی ٤٠ هزار كلمه‌ است‌، به‌ نوشتۀ مؤلف‌ در ٩٥٢ق‌ در كوتاهیه‌ پایان‌ یافته‌ (نك‌ : ص‌ ١٢٠٣) و نخستین‌ بار در ١٢٤٢ق‌/ ١٨٢٦م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. پس‌ از آن‌ نیز بارها در تركیه‌، مصر، ایران‌، هند و كریمه‌ در قطعهای مختلف‌ و در یك‌ یا دو مجلد چاپ‌ شده‌ است‌. این‌ فرهنگ‌ به‌ سبب‌ در برداشتن‌ گویشهای محلی نواحی قره‌ حصار افیون‌ و كوتاهیه‌ و نیز از نظر زبان‌شناسی دارای اهمیت‌ است‌ (IA, I/ ٢٢٨).

ب ـ خطی‌

١. تاریخ اختری، به‌ زبان‌ عربی‌، در شرح‌ حال‌ پیامبران‌ از آدم‌ تا خاتم‌ و خلفای راشدین‌ و نیز برخی از بزرگان‌ اسلام‌ (بروسه‌لی‌، همانجا؛ بغدادی‌، ٢/ ٤٣٤- ٤٣٥) كه‌ یك‌ نسخه‌ از آن‌ در كتابخانۀ فاتح‌ استانبول‌ (دفتر...، ٢٤١) و نسخه‌ای دیگر در پاریس موجود است‌ (بلوشه‌،شم‌ ٥٨٨٠). ٢. جامع‌ المسائل‌، دربارۀ برخی از مسائل‌ فقهی كه‌ به‌ ام‌ الفتاوی‌ نیز معروف‌ است‌ (بغدادی‌، همانجا؛ زركلی‌، ٧/ ٢٢٨). نسخه‌هایی از آن در كتابخانه‌های سلیمانیه‌، و قلیچ‌ علی پاشا موجود است («دائرةالمعارف‌»، همانجا). ٣. شرح‌ الرسالة الكفوی‌ فی‌ الادب‌. از این‌ اثر فقط یك‌ نسخه‌ در كتابخانۀ سلیمانیۀ استانبول‌ وجود دارد (همانجا).

ج ـ آثار یافت‌ نشده‌

١ . جامع‌ اللسان‌، اثری است‌ در باب‌ مسائل‌ فقهی (بروسه‌لی‌، همانجا)؛ ٢. حامل‌المحاضرات‌ (بغدادی‌، همانجا).

مآخذ

اختری‌، مصطفى، اختری كبیر، استانبول‌، ١٣١١ق‌؛
بغدادی‌، هدیه‌؛
بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی مؤلف‌لری‌، استانبول‌، ١٣٣٣ق‌؛
ثریا،محمد، سجل‌عثمانی‌، (تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌)، استانبول‌، ١٣١٦ق‌؛
حاجی خلیفه‌، كشف‌؛
دفتر فاتح‌ كتبخانه‌سی‌، استانبول‌، ١١٥٥ق‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
عطایی‌، عطاءالله‌، حدائق‌ الحقائق‌ فی تكملةالشقائق‌، استانبول‌، ١٩٨٩م‌؛
نیز:

Blochet;
Evliya Çelebi, Seyahetname, Istanbul, ١٩٣٥;
IA;
Türkiye diyanet vakfı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٩;
YA.
جلال‌ خسروشاهی‌