دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٠ - اختر
اختر
نویسنده (ها) :
عارف نوشاهی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَخْتَر، محمد صادقخان (١٢٠١-١٢٧٥ق/ ١٧٨٧- ١٨٥٩م)، فرزند قاضی محمد لعل، نویسنده و شاعر فارسی و اردو زبان شبه قارۀ هند. نسب او به خواجه ناصرالدین عبیدالله احرار (ه م) میرسد (سری رام، ١/ ٢٠٠؛ صبا، ٥٩١؛ ناصر، ١/ ٣٠١). نیاكان او از تركستان به دهلی و سپس به بنگاله رفتند و در آنجا به منصب قضا و «صدر الصدوری» رسیدند (ناصر، همانجا).
اختر در هوگلی از توابع كلكته به دنیا آمد. لفظ «اختر» ماده تاریخ ولادت و نیز تخلص اوست (صبا، ٤٠؛ ناصر، ١/ ٣٠٢). وی مقدمات ادب را از میرزا محمدحسن قتیل فرا گرفت (همانجا) و نزد برخی از مشایخ طریقت و علمای دین چون میرزا محمد خضرحی لكهنوی و مولوی محمد تقی لكهنوی نیز به تحصیل و تعلم پرداخت (صبا، ٢٢٢، ٣٨٨). سپس از هوگلی به لكهنو رفت و در آنجا منشی عامل انگلیسی لكهنو شد (ناصر، همانجا)، اما پس از چندی به هوگلی بازگشت. در ١٢٣٥ق غازیالدین حیدرشاه اوده (حك ١٢٢٩-١٢٤٣ق) به فكر تأسیس چاپخانهای با حروف سربی در لكهنو افتاد و شماری از دانشمندان و ماهران فن را به لكهنو دعوت كرد كه اختر نیز از آن جمله بود. وی در دربار غازی الدین حیدر، لقب ملكالشعرایی یافت و به تألیف و تصنیف مأمور شد (صدیق حسن، ٦٣؛ ظهیر بلگرامی، ٤؛ ناصر، همانجا). اختر در این مدت چندین كتاب تألیف كرد كه برخی از آنها در همان چاپخانه كه نخست مطبع مرتضوی و سپس مطبع سلطانی نامیده شد، به چاپ رسید (نك : دنبالۀ مقاله). یكی از مقربان غازیالدین حیدر، قمرالدین احمد، معروف به میرزا حاجی نیز شاعرها را مینواخت و اختر در مجالس ادبی او شركت میكرد (عبدالحی، گل رعنا، ٢٧٩- ٢٨٠). پس از انقراض دولت غازیالدین حیدر، اختر به مدت ١٩ سال در حوالی كانپور در دستگاه حكام انگلیسی به خدمت «تحصیلداری» مشغول شد (ناصر، همانجا؛ قادربخش، ١/ ٢٥٩)، ولی در اواخر عمر به لكهنو بازگشت و همانجا ساكن شد و به ملازمت واجد علی شاه اوده (حك ١٢٦٣-١٢٧٢ق) درآمد (صبا، ٤٠).
واجد علی شاه با پرداخت انعامی گزاف تخلص «اختر» را از او برای خود گرفت و تخلص «خوشتر» بدو داد (سكسینه، ٢٣٥). اختر بعد از شورش هند در ١٢٧٥ق در لكهنو درگذشت (صبا، ٤٠-٤١؛ دیوان بیگی، ١/ ٩٦).
در روزگاری كه اختر در لكهنو و توابع آن به سر میبرد، در شاعری و ترسل شهرت فراوان یافت؛ در مجالس مشاعره و مباحثات ادبی شركت میكرد (مثلاً نك : صبا، ٦٧) و بسیاری از شاعران و ادیبان با او دوستی و مصاحبت داشتند. شرح احوال دوستان و شاگردان او در آفتاب عالمتاب، و به نقل از آنجا در روز روشن آمده است.
اختر از لحاظ خصایل انسانی و فضایل علمی در میان معاصران خود ممتاز بود و از دقایق علوم ادبی آگاهی تمام داشت. نظم و نثر فارسی را به كمال لطافت و پاكیزگی مینوشت و شعر اردو نیز نیكو میسرود (سری رام، همانجا؛ صبا، ٤٠؛ صدیق حسن، همانجا؛ قادربخش، ١/ ٢٦٠). وی از معاصران خود گله داشت كه قدر او را نمیشناختند (قاسمی، «تذكره...»، ٢٣٢). اسدالله خان غالب دهلوی كلام فارسی اختر را ناقص و مغایر با معیارها و اسلوبهای شعر قدیم دانسته است. به قول او شیوۀ كلام اختر فارسی نیست، بلكه هندی است (ص ١١٨- ١١٩). ممكن است بدگویی غالب از آن روی بوده باشد كه اختر از شاگردان قتیل بوده، و غالب با قتیل مناقشات ادبی و شعری داشته است. با وجود این اختر به بلندی مقام غالب در شعر و سخن معترف بوده (سری رام، ١/ ٢٠١) و در آفتاب عالمتاب ازو به نیكی یاد كرده است (قاسمی، همان، ٢٢٦).
آثار
الف ـ فارسی
١. آفتاب عالمتاب، تذكرۀ ٢٦٤‘٤ شاعر فارسیگوی است كه از لحاظ شمار تراجم شعرا یكی از پرحجمترین تذكرههاست. اختر در ١٢٣٨ق تألیف آن را آغاز كرده، و در رمضان ١٢٦٩ به پایان رسانیده است، و به قول صبا تا آن زمان «به این جامعیت و نظافت و بلاغت كتابی در این فن زیب تألیف نیافته» بود (ص ٤١). شرح احوال شاعران به ترتیب الفبا درج شده، و مؤلف در انتخاب اشعار بیشتر به مضامین عاشقانه توجه داشته است. وی در مقدمه مآخذ خود را ذكر كرده، و از ٦٢ كتاب نام برده است كه برخی از آنها امروز در دست نیست (قاسمی، همان، ٢١٨-٢٢١). ارزش این تذكره بیشتر به سبب تراجم شعرای معاصر و نقد و بررسی شیوۀ كلام برخی از آنهاست. اختر میخواست نسخهای از این تذكره را به ایران هم بفرستد (همان، ٢٣٢)، اما ظاهراً این آرزو تحقق نیافت، زیرا نسخهای از آفتاب عالمتاب در فهارس نسخههای خطی كتابخانههای ایران ذكر نشده است. یگانه نسخۀ خطی این تذكره در كتابخانۀ نواب شمسآباد از توابع فرخآباد هند موجود است (همان، ٢١٥) و این ظاهراً همان نسخهای است كه صبا به هنگام تألیف روز روشن (١٢٩٥ق) در دست داشته، و میگوید كه برخی از حواشی آن به خط مؤلف است (همانجا). این تذكره تاكنون به چاپ نرسیده است، اما در اواخر سدۀ ١٣ق مورد توجه تذكرهنویسان شبه قاره بوده، و علی حسن خان در صبح گلشن، صبا در روز روشن و ابوالقاسم محتشم در اختر تابان از آن بسیار استفاده كردهاند.
٢. بهار بیخزان، مجموعۀ نثر و نظم اختر است كه در ١٢٥٧ق تألیف شده است. اختر در ابتدای كتاب از توانایی خود در شعرگویی و نثرنویسی سخن گفته، و به ناقدان نظم و نثر خود پاسخ داده است. دو تن از بزرگان معاصر او، نواب غلامحسین خان شاهجهان پوری و غلام اعظم محمدی افضل، نوۀ شاه اجمل اللهآبادی، بر آن تقریظ نوشتهاند. نسخۀ خطی این كتاب در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران (شم ٨٠١٢) موجود است (نك : مركزی، ١٧/ ٧، كه در ضبط نام كتاب و تاریخ تألیف آن سهوی رخ داده است).
٣. حدیقة الارشاد، شامل نمونههایی در انشا و ترسل و القاب و خطابات است كه در نامهنگاری به كار میآید. مؤلف این كتاب را به دستور نواب محمدعلی خان بهادر سپهدار جنگ در ١٢٢٦ق تألیف كرده است. نسخهای از آن در كتابخانۀ خدابخش پتنه (شم ٨٨٧) موجود است (بانكیپور، .(IX/ ١٢٣
٤. دیوان غزلیات. ایوانف (ص ٢٢٠) احتمال داده است كه این دیوان، از آنِ اكبرعلی اخترسرهندی باشد، اما قاسمی آن را از محمدصادق خان اختر میداند، زیرا شاعر در آن به محمد لعل و استاد خود قتیل و به شهر لكهنو اشاره كرده است («دیوان...»، ١٦٧- ١٦٨). نسخۀ خطی این دیوان در مجموعۀ كرزن، انجمن آسیایی بنگال كلكته (شم ٢١٠-٢) موجود است (همان، ١٦٦).
٥. صبح صادق، سرگذشت مؤلف است كه پیش از ١٢٦٧ق تألیف شده است. مؤلف در آن آزردگی خاطر خود را از وضع زمانه و مردم روزگار خود بیان داشته است. این كتاب در ١٢٩٢ق در مطبع چشمۀ فیض میرت، چاپ شده است.
٦. گلدستۀ محبت، گزارش سفر لرد هیستینگز از كلكته به لكهنو و دیدار او با غازیالدین حیدر در ربیعالآخر ١٢٣٠ است. این كتاب در ١٢٣٩ق در مطبع سلطانی لكهنو چاپ شده است.
٧. محامد حیدریه، كه آن را در اوصاف و محامد غازیالدین حیدر نوشته، و بدو پیشكش كرده است. در این كتاب، علاوه بر مطالبی دربارۀ نویسنده و ممدوح او، اطلاعات ارزشمند جغرافیایی دربارۀ لكهنو نیز دیده میشود. این كتاب در ١٢٣٨ق در مطبع مرتضوی لكهنو به طبع رسیده است.
٨. مخزن الجواهر، در شرح حال فرمانروایان هفت اقلیم از آغاز تا عهد بابریان شبهقاره در عصر مؤلف است. اختر این كتاب را پس از ملاقات با هنری الیوت در علیگره به درخواست وی، در ١٢٦٣ق نوشته، و بدو تقدیم كرده است. نسخههای خطی آن در موزۀ ملی پاكستان (شم ١٥٢-١٩٦٢ N.M) و موزۀ بریتانیا (شم ١٧٨٤ or.) موجود است (نوشاهی، ٧٤٣؛ ریو، .(III/ ٩٠٠
مطابق یادداشتی كه اختر در حاشیۀ مثنوی سراپاسوز (نك : دنبالۀ مقاله)، نسخۀ خطی دانشگاه هندویی بنارس دارد، وی تا آن زمان ١٩ كتاب تألیف كرده، و نسخههایی از آنها به كشمیر و كابل رسیده بوده است (قاسمی، «تذكره...»، ٢٣٢). عنوانهای برخی از دیگر آثار او اینهاست: بهار اقبال، تاریخ مآثر الملوك، گلزار خسروی، گنج نیرنگ، شمس المدایح، لوامع النور فی وجوه المنثور، مفید المستفید، نقود الحكم، نورالانشاء، هفت اختر و هفت دانش (صدیق حسن، ٦٣؛ سكسینه، ٢٣٥؛ عبدالحی، نزهة...، ٧/ ٢٢٤؛ قاسمی، همان، ٢١٥؛ استوری، I/ ٧٠٧؛ ناصر، ١/ ٣٠١).
ب - اردو
١. سراپاسوز. اختر این مثنوی بزمی را در ١٢٣١ق در ٦٥٠ بیت سروده بود، اما جواد علی جواد آن را در ١٣١١ق به نام خود چاپ كرده است (نك : زیدی، ١٠٦). ٢. دیوان. نسخهای خطی از آن در دانشگاه بنارس موجود است (قاسمی، همان، ٢٣١). تذكره نویسان برخی از اشعار او را نقل كردهاند (نك : صدیق حسن، همانجا؛ عبدالحی،همانجا؛ناصر، ١/ ٣٠٢؛ محمد حسین، ٣٩؛ قادربخش، ١/ ٢٦٠-٢٦٤).
مآخذ
دیوان بیگی شیرازی، احمد، حدیقةالشعراء، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛
زیدی، علی جواد، اردو مثنوی، لكهنو، ١٩٨٥م؛
سری رام، خمخانۀ جاوید، لكهنو، ١٩٠٨م؛
سكسینه، رام بابو، تاریخ ادب اردو، ترجمۀ میرزا محمد عسكری، كراچی، غضنفر آكادمی؛
صبا، محمد مظفرحسین، تذكرۀ روز روشن، به كوشش محمدحسین ركنزاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛
صدیق حسن خان، محمد، شمع انجمن، بهوپال، ١٢٩٣ق؛
ظهیر بلگرامی، تقریظ مصباح الهدایت (ترجمۀ عوارف المعارف)، لكهنو، ١٢٩١ق؛
عبدالحی، گل رعنا، لاهور، ١٩٦٤م؛
همو، نزهةالخواطر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٩ق؛
غالب دهلوی، اسدالله خان، عود هندی، به كوشش مرتضی حسین فاضل، لاهور، ١٩٦٧م؛
قادربخش، تذكرۀ گلستان سخن، لاهور، ١٩٦٦م؛
قاسمی، شریف حسین، «تذكرۀ آفتاب عالمتاب»، غالبنامه، دهلی، ١٩٨٢م، ج ٣، شم ٢؛
همو، «دیوان قاضی محمد صادق اختر»، بیاض، دهلی، ١٩٨٥م، س ٥، شم ١-٢؛
محمدحسین خان، تذكرۀ ریاض الفردوس، به كوشش مرتضی حسین فاضل، لاهور، ١٩٦٨م؛
مركزی، خطی؛
ناصر، سعادت علی خان، تذكرۀ خوش معركه زیبا، به كوشش مشفق خواجه، لاهور، ١٩٧٠م؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخههای خطی فارسی موزۀ ملی پاكستان كراچی، اسلامآباد، ١٣٦٢ش؛
نیز:
Bankipore;
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Curzon Collection Asiatic Society of Bengal, Culcutta, ١٩٢٦;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨٣;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٠.
عارف نوشاهی