اَحْمَدْ یُسْری اَفَنْدی، فرزند مصطفی بوسنوی (١٠٤٦-١١٠٥ق/ ١٦٣٦-١٦٩٤م)، شاعر، نویسنده، فقیه حنفی و قاضی دورۀ سلیمان دوم عثمانی و احمد دوم.
احمد در بوسنی (بوسنه) زاده شد (بوگدانوویچ، «نویسندگان...»، ٣٠؛ عشاقی‌زاده، ٦٨١). پدر او معروف به چول‌باشی یا چول‌پاشا، یکی از دیوان‌سالاران عثمانی بود (شیخی، ٢-٣/ ٨٥؛ بوگدانوویچ، همانجا؛ خانجی، ٣٥؛ کحاله، ٢/ ٢٠٦). احمد پس از سپری کردن تحصیلات مقدماتی در زادگاه خود، به استانبول رفت و در آنجا نزد استادان معروف از جمله کرد عبدالله افندی و صالح افندی به تکمیل تحصیلات پرداخت. آنگاه به زمرۀ ملازمان قره چلبی‌زاده محمود پیوست و با حمایت او از شیخ‌الاسلام منقاری‌زاده یحیی بن عمر، قاضی ادرنه و ممیز علما (١٠١٨-١٠٨٨ق)، به دریافت درجۀ اجتهاد نایل آمد (شیخی، ١/ ٤٣٩-٤٤٠، ٢-٣/ ٨٥؛ خانجی، ٣٥؛ عشاقی‌زاده، همانجا) و در ٢٠ سالگی به مقام مدرسی رسید (خانجی، همانجا؛ بوگدانوویچ، ادبیات...، ٧٢) و سپس با دختر ابوالمعالی صلاح‌زاده، قاضی صاحب رأی شام ازدواج کرد (شیخی، ٢-٣/ ٨٦).
احمد طی سالهای ١٠٨٢، ١٠٨٦، ١٠٨٩، ١٠٩١ و ١٠٩٢ق به ترتیب در مدارس مقتول حسن پاشا، حمامیه، خسرو کتخدا، مدرسۀ ثانیۀ شیخ‌الاسلام زکریا و قوجا مصطفی به تدریس پرداخت (عشاقی‌زاده، ٦٨٢؛ شیخی، ٢-٣/ ٨٥؛ خانجی، همانجا) و در ١٠٩٤ق مقارن تولد فرزندش یحیی به یکی از مدارس صحن منتقل شد (شیخی، ٢-٣/ ٨٥، ٢٧٤؛ عشاقی‌زاده، همانجا) و سپس به مدرسی مدرسۀ محمدپاشا و گوهرخان سلطان دست یافت (همانجا؛ شیخی، ٢-٣/ ٨٦).
پس از جلوس سلیمان دوم (١٠٩٩ق/ ١٦٨٨م)، احمد یسری قاضی شهر فلبه (فیلیپوپولیس) در روم ایلی (بلغارستان امروزی)، و سال بعد قاضی شام شد (خانجی، شیخی، عشاقی‌زاده، همانجاها؛ بوگدانوویچ، همان، ٧٢-٧٣)، اما بعد از رسیدن مصطفی پاشا آلبانیایی (از خانوادۀ کوپریلی) به مقام صدارت، آلبانیاییها جای بوسنویها را در مقامات مهم آن زمان گرفتند (همان، ٧٣) و احمد نیز در جمادی‌الآخر ١١٠١، از مقام قضا در شام عزل شد (شیخی، عشاقی‌زاده، همانجاها)؛ اما وی در رجب ١١٠٥، در پی صدارت یافتن بیقلی مصطفی پاشا (اواخر ١١٠٤ق)، بار دیگر بر مسند قضای شام نشست (همانجا؛ ثریا، ٤/ ٧٥٣) و سرانجام در همین سال در ٥٩ سالگی درگذشت و در صالحیۀ دمشق به خاک سپرده شد (خانجی، شیخ، عشاقی‌زاده، همانجاها). از احمد یسری فرزندی ١١ ساله به نام یحیى بر جای ماند که به یسری زاده شهرت یافت و به مقام مدرسی رسید (شیخی، ٢-٣/ ٢٧٤؛ ثریا، ١/ ٢٢٩).
احمد یسری را برخی «استانبولی» (بروسه‌لی، ٢/ ٤٩٩) و گروهی «بوسنوی» دانسته‌اند (خانجی، ٣٥؛ بوگدانوویچ، همان، ٧٢؛ کحاله، ٢/ ٢٠٦) که هر دو قول باتوجه به منشأ وی که بوسنی است و نیز از آن روی که در استانبول بالیده، و زندگی کرده، درست است (بوگدانوویچ، همانجا، نیز «ادبیات...»، ٩٨٩).
احمد را با عباراتی چون «در علم و فضل مشهور، در فن انشا ماهر و در زبانهای سه‌گانه قادر به نظم دلگشا... صاحب طبع مستقیم و حلیم و سلیم» ستوده‌اند (بروسه‌لی، عشاقی‌زاده، همانجاها؛ شیخی، ٢-٣/ ٨٦) و خانجی او را «عالمی فقیه و شاعری نبیه» خوانده است (همانجا). وی در شعر «یسری» تخلص می‌کرد (شیخی، همانجا).

آثـار

تألیفات متعددی به احمد یسری نسبت می‌دهند که به سه زبان ترکی، فارسی و عربی است: ١. ترکی منشأتی، با یسری منشآتی (عشاقی‌زاده، بروسه‌لی، شیخی، همانجاها؛ بوگدانوویچ، ادبیات، ٧٢-٧٣؛ بغدادی، هدیه، ١/ ١٦٥)؛ ٢. شرح علی کتاب صدرالشریعة فی الفقه الحنفی، به زبان عربی تا مبحث بیع (خانجی، بروسه‌لی، شیخی، همانجاها)؛ ٣. رسالۀ مکفیات خمسه و اثمار الاسحار (بروسه‌لی، همانجا)؛ ٤. نصیحت‌نامۀ منظوم (همانجا)؛ ٥. دیوان اشعار (همانجا).
بغدادی شرح آداب الکفوی را به احمد یسری نسبت داده است (همانجا)، اما آداب الکفوی که تألیف آق کرمانی قاضی مکه (در ١١٧٤ق) است، سالها پس از مرگ احمد نوشته شده است. به نظر می‌رسد بغدادی احمد یسری را با احمدبن مصطفی رومی معروف به امام‌زاده، مدرس حنفی (د ١١٩٧ق) که شارح آداب الکفوی بوده (همو، ایضاح، ١/ ٣)، خلط کرده باشد.

مآخذ

بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛
بوگدانوویچ، دیان، «ادبیات فارسی در یوگسلاوی»، راهنمای کتاب، ١٣٤١ش، س ٥؛
همو، ادبیات فارسی در یوگسلاوی، موضوع پایان‌نامۀ دکتری دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، ١٣٤١ش، منتشر نشده؛
همو، «نویسندگان و شعرای فارسی‌گوی یوگسلاوی»، وحید، شهریور ١٣٤٣، س ١؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
خانجی بوسنوی، محمد، الجوهرالاسنی فی تراجم علماء و شعراء بوسنه، قاهره، ١٣٤٩ق؛
شیخی محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل شقائق نعمانیه)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
عشاقی‌زاده، ابراهیم حسیب، ذیل شقایق، به کوشش هانس یوآخیم کیسلینگ، ویسبادن، ١٩٦٥م؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراث العربی.

ناصر شعاریان ستاری