اَهْلی شیرازی، محمد (د ٩٤٢ ق/ ١٥٣٥ م)، ادیب و شاعر سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م. وی از شاگردان جلال‌الدین محمد دوانی (د ٩٠٨ ق) بود و در جوانی به دربار سلطان حسین بایقرا در هرات راه یافت (صفا، ٤/ ٤٤٧- ٤٤٨) و در آنجا قصیدۀ معروف خود را به تتبع از سلمان ساوجی برای امیر علیشیر نوایی سرود (رازی، ٢٢٣). اهلی از هرات، به آذربایجان رفت و به دربار سلطان یعقوب، سومین پادشاه آق قویونلو راه یافت (صفا، ٤/ ٤٤٨؛ ربانی، ٢٨) و در ستایش او اشعاری سرود (نک‌ : ص ٤٣٥-٤٣٦، ٤٣٧-٤٣٩، ٥١٤-٥١٦). اهلی به هنگام جلوس شاه اسماعیل صفوی به دربار او روی آورد و در آنجا منزلت بسیار یافت (رازی، صفا، همانجاها). با این حال، گویند كه وی همواره در فقر و تنگدستی زیست (مثلاً نک‌ : اهلی، ٥٤٢، قطعۀ ١٨؛ ربانی، ٥). اهلی در ٨٤ سالگی در شیراز درگذشت و در كنار تربت خواجه حافظ به خاك سپرده شد (سام میرزا، ١٧٩؛ شوشتری، ٢/ ٦٩٦؛ روملو، ٣٥٦؛ قاضی احمد، ١/ ٢٦٢).
اهلی را پیرو سبك عراقی دانسته‌اند (ربانی، ٦٥؛ قس: نفیسی، ١/ ٢٣٥). او در قصیده از انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی و جامی، و در غزل از سعدی و حافظ پیروی می‌كرده است (رضازادۀ شفق، ٥٧٤؛ صفا، ٤/ ٤٤٩). اشعار وی كه در قالبهای مختلف شعری سروده شده، آكنده از صنایع ادبی است. او به ویژه در ساختن ماده تاریخ چیره‌دست بود. اهلی قصاید بسیار و نیز چند تركیب‌بند در منقبت پیامبر(ص)، حضرت علی(ع) و اهل بیت (ع) سروده است (نک‌ : ص ٤٤٠-٤٤٣، ٤٥١-٤٥٤). از او ٣ قصیده، در پاسخ سلمان ساوجی برجای مانده است. مثنوی شمع و پروانۀ او تمثیلی از عشق و جذبات آن است كه در ٨٩٤ ق برای سلطان یعقوب به تقلید از نظامی و جامی، سروده شده است (همو، ٥٧٥-٥٧٧، ٦١٩). این مثنوی یك بار به طور مستقل، به كوشش احمد صدرنیا كازرونی، در شیراز (١٣١٢ق) و بار دیگر همراه با كلیات او به چاپ رسیده است. مثنوی دیگر او با عنوان سحر حلال (در ٥٢٠ بیت) نیز بارها به چاپ رسیده است.
یكی دیگر از آثار وی كه به طور مستقل نیز منتشر شده، منظومۀ گنجفه نام دارد. وی بر این منظومه نیز دیباچه‌ای منثور نگاشته، و سبب نظم آن را بیان داشته است (ص ٦٦٨- ٦٦٩).

مآخذ

اهلی شیرازی، محمد، كلیات اشعار، به كوشش حامد ربانی، تهران، ١٣٤٤ش؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
ربانی، حامد، مقدمه بر كلیات اشعار اهلی شیرازی (هم‌ )؛
رضازادۀ شفق، صادق، تاریخ ادبیات ایران، شیراز، ١٣٥٢ ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به كوشش ركن‌الدین همایون فرخ، تهران، ١٣٤٧ ش؛
شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٦٥ ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش.

سیمین غلامیان