دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٣ - تربیت، میرزا محمدعلی
تربیت، میرزا محمدعلی
نویسنده (ها) :
فرهاد طاهری
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ٧ مهر ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
تربیت، میرزا محمدعلیخان(١٢٥٦- ٢٦ دی ١٣١٨ش/ ١٨٧٧- ١٦ ژانویۀ ١٩٤٠م)، روزنامهنگار و از رجال فرهنگی و سیاسی آذربایجان در تاریخ معاصر ایران. او را بیشتر منابع فرزند میرزا صادق، پسر میرزا جواد، پسر میرزا علیاکبر، پسر میرزا مهدیخان استرابادی (د ح ١١٧٣ق)، وزیر نادرشاه افشار و مؤلف درۀ نادری و تاریخ جهانگشای نادری دانستهاند (نک : سردارینیا، مشاهیر...، ٣٤١؛ وحید دستگردی، ٤٣٣). اما تقیزاده با استناد به گفتۀ یکی از اقوام پدر تربیت، نسب او را پس از میرزا جواد، میرزا محسن تبریزی یاد کرده، و انتساب این خاندان را به میرزا مهدیخان از طرف مادری میرزا صادق یا میرزا جواد حدس زده است (ص ٢٠١).
تربیت در محلۀ نوبر تبریز به دنیا آمد. او تحصیلات ابتدایی را در مکتب ملا زینالعابدین، و فقه، ادبیات عرب، منطق، حکمت، علوم طبیعی و ریاضی و نجوم و هیئت را در محضر استادان روزگار خود، و زبانهای فرانسوی و انگلیسی، همچنین طب را نزد میرزا نصراللهخان سیفالاطبا آموخت و تحصیلات خود را در طب نزد دکتـر محمدخان کرمانشاهی معروف به کفری ــ که با حسنعلیخان گروسی (١٢٣٦- ١٣١٧ق) به تبریز (ح ١٢٩٩ تا ١٣٠٩ق) آمدهبود ــ تکمیل کرد (تقیزاده، ٢٠٢- ٢٠٥؛سردارینیا، همان، ٣٤٢؛ صفوت، ١١٦).
وی که از ١٣١١ تا ١٣١٣ق معلم طبیعیات مدرسۀ دولتی مظفری تبریز بود، در ١٣١٦ق با حسن تقیزاده، حسین عدالت (صاحب امتیاز روزنامههای الحدید، عدالت و صحبت) و محمد شبستری معروف به ابوالضیاء، مدیر روزنامۀ ایران نو، ابتدا کتابفروشی و پس از آن مدرسهای به شیوۀ جدید با نام «تربیت» در تبریز تأسیس کرد و آن نام را عنوان خانوادگی خود قرار داد. کتابفروشی او محل عرضۀ نشریات روز فارسی، عربی و ترکی، و اظهار نظر دربارۀ کتابهای جدید و طرح مباحث سیاسی و محفل روشنفکرانی چون یوسفخان اعتصامالملک بود؛ هـر چند، اندکی بعد، مدرسـه به واسطۀ اعتـراض مردم عوام و متعصب بسته شد (تقیزاده، ٢٠٥؛ وحید دستگردی، ٤٣٤؛ مجتهدی، ٥٠- ٥١؛ آرینپور، ١١٢).
تـربیت در مدرسۀ لقمـانیۀ تبـریز نیـز تـا هنگـام تعطیلـی آن (١٣١٩ق)، هیئـت و جغرافیـا و ادبیـات تدریس مـیکرد (وحید دستگردی، سردارینیا، آرینپور، همانجاها). وی مدتی نیز دارو میفروخت و در داروخانۀ او روشنفکران تبریز با یکدیگر دیدار، و دربارۀ مسائل روز گفت و گو میکردند (تقیزاده، همانجا؛ طاهرزاده، ٤٦٤). تربیت بعدها مجلۀ گنجینۀ فنون را در تبریز منتشر کرد (آرینپور، ١١٣)، پس از آن به دعوت ملکالمتکلمین (١٢٧٧-١٣٢٦ق) راهی تهران شد (احتمالاً ١٣٢٢ق) تا با کمک میرزا آقای اصفهانی، سیدنصرالله تقوی و نصرتالسلطنه، در تأسیس نخستین کتابخانۀ ملی که کانون اصلاحطلبان نیز بود، همکاری کند (رائین، ١٧٤؛ وفایی، ٢٥). پیش از اعلام مشروطیت (گویا در ١٣٢٢ق) به اتفاق حسن تقیزاده به قفقاز و استانبول سفر کرد. پس از آن به مصر، بیروت و دمشق رفت و پس از بازگشت به تبریز (١٣٢٣ق) با خواهر وی ازدواج کرد (تقیزاده، ٢٠٢، ٢٠٦).
او در سفر به مصر به میرزا حسینخان طبیبزاده، مدیر مدرسه و روزنامۀ کمال تبریز، نیز در انتشار روزنامۀ کمال که حدود یکسال در مصر منتشر شد، یاری رساند (سردارینیا، همان، ٣٤٦- ٣٤٧).
با شروع حرکتهای مشروطهطلبی در تبریز (١٣٢٤ق)، تربیت با مردم به کنسولخانۀ انگلیس رفت و انجمن ملی نوبر را نیز بنیاد نهاد (تقیزاده، ٢٠٦). پس از صدور فرمان مشروطیت (١٤ جمادیالثانی ١٣٢٤) با بروز اختلافات میان دولتمردان و آزادیخواهان تبریز، به دعوت کربلایی علی مسیو به جمع مبارزان پیوست و بدینترتیب، نخستین تشکل آزادیخواهان که در باکو بنیاد گذاشته شده بود، در تبریز پدید آمد. بعدها عدهای از این افراد که در جهت ترویج معارف و حقایق میکوشیدند و تربیت هم جزو آنان بود، به یکدیگر نزدیکتر شدند و حزب سوسیـال دموکـرات (یا فرقـۀ اجتماعیون عامیون) ــ که کمیتۀ مرکـزی آن، مرکز غیبـی (یا مجلس سـری) نامیـده مـیشد ــ و گروه مجاهدین را برای دفاع از دستاوردهای مشروطیت تأسیس کردند (نک : سردارینیا، نقش...، ٢٣-٢٤؛ مشاهیر، ٣٤٧- ٣٤٨؛ کسروی، ١٦٧).
با وقوع کودتای صغیر و به توپ بسته شدن مجلس (٢٣ جمادیالاول ١٣٢٦)، سپاهیان حکومتی به تبریز حملهور شدند (ذیقعدۀ ١٣٢٦). در این واقعه، کتابفروشی تربیت تاراج و سوخته شد و وی با لباس مبدل به باکو رفت (تقیزاده، ٢٦) و به اتفاق حسینآقا، پسر حاج میرزا حسن تاجر و تقیزاده از راه وین خود را به پاریس رساند. اندکی بعد به دعوت تقیزاده که پیش از وی به درخواست ادوارد براون (١٨٦٢-١٩٢٦م) به لندن رفته بود، راهی آنجا شد و با او و حمایتهای ادوارد براون چند ماه در کتابخانۀ دانشگاه کیمبریج به فهرستنویسی کتابهای فارسی و عربی پرداخت (همانجا).
تربیت در اواخر پاییز ١٩٠٨م از انگلستان به استانبول رفت و با معاضـدالسلطنه، علـیاکبر دهخدا و میرزا یحیى دولتآبـادی ــ دیگر مهاجران مشروطهخواه ــ در گروه کارکنان ملی ایران و انجمن سعادت به فعالیت پرداخت (آرینپور، ١١٤؛ تقیزاده، همانجا). با فتح تهران به دست مجاهدین (٢٦ جمادیالاخر ١٣٢٧) وی به عضویت هیئت مدیرۀ موقتی ١٢ نفره انتخاب شد. این هیئت برگزیدۀ رهبران انقلاب و صاحب اختیارات مجلس شورای ملی و ناظر اعمال وزرا بود (اکبری حامد، ١٣٧-١٣٨).
تربیت در دورۀ دوم مجلس شورای ملی (افتتاح: ذیقعدۀ ١٣٢٧ق/ ٢٤ فروردین ١٢٨٨ش) نمایندۀ مردم تبریز شد و از نمایندگان روشنفکر حزب دموکرات بود که به رهبری تقیزاده فعالیت میکرد و در مواضع اختلاف میان نمایندگان، یا آزادیخواهان و نمایندگان دولت، واسطۀ دوستیها میشد (سردارینیا، همان، ٣٤٨- ٣٤٩؛ تقیزاده، ٢٠٧؛ طاهرزاده، همانجا؛ آرینپور، ١١٥).
با تعطیلی مجلس دوم (١٣٣٠ق)، تربیت به باکو رفت و به پیشنهاد هیئت مدیرۀ انجمن خیریۀ ایرانیان، مدیر مدرسۀ اتحاد شد و با دایر نمودن کلاس پنجم رشتۀ دفترداری، سالن نمایش، تکمیل دروس موسیقی و کتابخانه، پیشرفت این مدرسه را موجب گردید (تقیزاده، ٢٠٧؛ سردارینیا، همان، ٣٤٩). وی در ١٣٣٣ق ــ در پیتعقیب مأموران دولت تزار ــ رهسپار استانبول شـد و در آنجا کتابخـانهای تأسیس کـرد. در ایـن دوران ــ که مصادف با جنگ جهانی اول (١٩١٤- ١٩١٨م) بود ــ همسرش در اروپا درگذشت. تربیت سپس به برلین رفت و در کمیتۀ نجات ایران از فشار همسایگان، به فعالیت پرداخت و نیز با محمد قزوینی، حسن تقیزاده، محمدعلی جمالزاده و حسین کاظمزادۀ ایرانشهر، همکاری فرهنگی و انتشاراتی کرد (تقیزاده، همانجا؛ اکبری حامد، ١٣٨؛ بهنام، ٥٥؛ قزوینی، ١١).
با پایان جنگ (١٢٩٧ش/ ١٩١٨م) او به تبریز بازگشت و رئیس ادارۀ فرهنگ و معارف آذربایجان شد (١٣٠٠ش) و تا ١٣٠٤ش، دو دوره این سمت را برعهده داشت. وی در ١٣٠٠ش، کتابخانه و قرائتخانۀ عمومی معارف را با ٢٠٠ مجلد کتاب، برای اولین بار به شیوۀ جدید در تبریز بنیاد گذاشت که بعدها به نام خود وی «کتابخانه و قرائتخانۀ دولتی تربیت» نام گرفت. این کتابخانه بعدها از کمک اوقاف و افراد خیّر بهرهمند شد و در زمان وزارت مالیۀ تقیزاده (١٣٠٩-١٣١٢ش) مبلغی از حقالامتیاز کارخانۀ کبریتسازی ممتاز تبریز برای احداث بنایی مناسب این کتابخانه اختصاص داده شد. فهرست کتابهای چاپی کتابخانه نیز در سالهای ١٣٠١، ١٣٠٣ و ١٣٢٧ش، منتشر شد (صفوت، ١١٧- ١١٨؛ سردارینیا، همان، ٣٤٢- ٣٤٣؛ اکبری حامد، ١٣٨؛ مجتهدی، ٥٠؛ آقابزرگ، ١(٤)/ ١٤٥٠- ١٤٥١). وی همچنین چند مرکز آموزشی و فرهنگی مهم را در تبریز تأسیس کرد. از جمله: دبیرستان بازرگانی تبریز (مهرماه ١٣٠١)، ١٢ مدرسۀ دخترانه، مانند مدارس ناموس (١٣٠١ش)، دوشیزگان (١٣٠١ش)، حقیقت (١٣٠٢ش) و اولین دانشسرای تربیت معلم آذربایجان (١٣٠١ش)، مدرسۀ متوسطۀ ارامنۀ گیمنازیا، باغچۀ اطفال ارامنه، مدرسۀ ادونتیست آمریکاییان(١٣٠٠ش)، مدرسۀ شوروی روسیه(١٣٠٣ش) و مجمـع ادب را که در هفتـه یک بار در ادارۀ فـرهنگ جلسـات ادبی برگذار میکرد (١٣٠١ش)، تشکیل داد و مجلۀ گنجینه معارف را (نک : ادامـه مقاله) در همیـن سـال منتشـر کـرد (وحید دستگـردی، ٤٣٥؛ اکبری حامد، همـانجـا؛ وفایـی، ٢٥؛ سردارینیا، همان، ٣٤٤- ٣٤٥، مجتهدی، ٥١).
تربیت از ١٣٠٥ تا ١٣٠٦ش رئیس ادارۀ فرهنگ گیلان شد و به تأسیس کتابخانه، دبستان، دبیرستان و انجمنهای ادبی و فرهنگی همت گماشت و از ١٣٠٧ تا ١٣٠٩ش رئیس بلدیۀ (شهردار) تبریز شد. از اقدامات بسیار مهم او در این دوره احداث خیابانهای تربیت، فردوسی و خاقانی، گسترش خیابان امام خمینی امروز تا ایستگاه راهآهن، تخریب گورستان گجیل و تبدیل آن به گردشگاه «باغ گلستان» بود (وحید دستگردی، مجتهدی، همانجاها؛ سردارینیا، همان، ٣٤٦؛ اکبری حامد، ١٣٨-١٣٩؛ تقیزاده، همانجا؛ صفوت، ١١٨).
تربیت در هشتمین دورۀ مجلس شورای ملی (٢٥ آذرماه ١٣٠٩) به نمایندگی از طرف مردم تبریز انتخاب شد و در دورههای نهم تا دوازدهم نیز پیوسته در همین مسئولیت بود، و سرانجام در تهران درگذشت و در همین شهر به خاک سپرده شد (اکبری حامد، ١٣٩؛ سردارینیا، همان، ٣٤٧؛ مجتهدی، تقیزاده، همانجاها؛ شجیعی، ٣١٤).
آثـار
١. زاد و بوم، اولین کتاب تربیت در جغرافیای طبیعی و سیاسی و تاریخی ایران است که در ١٣١٦ق در تبریز به چاپ سنگی رسید. این کتاب در دو قسمت است: قسمت اول جغرافیای ایران در روزگار مؤلف است و در قسمت دوم مؤلف جغرافیای تاریخی ایران را با فهرستی از پادشاهان ایران از کورش هخامنشی تا مظفرالدین شاه قاجار (١٢٦٩-١٣٢٤ق) شرح میدهد. قسمت اخیر را به خواهش تربیت، حسن تقیزاده فراهم آورده است (تقیزاده، ٢٠٧- ٢٠٨؛ مشار، ٤/ ١٥٣؛ ادواردز،٤٤٩ ؛ تربیت، ١٦٣).
٢. گنجینۀ فنون، مجلهای علمی که به مدیریت تربیت در طی یک سال از تاریخ انتشار اولین شمارۀ آن (غرۀ ذیقعدۀ ١٣٢٠) در تبریز هر ١٥ روز در قطع خشتی و به خط نستعلیق و با چاپ سنگی در ١٦ صفحه منتشر میشد. مطالب مجله در ٤ بخش ٤ صفحهای بدین شرح فراهم میآمد: بخش اول، «گنجینۀ فنون» مشتمل بر مطالب متنوع علمی و فنی و اخبار متفرقه، نوشتۀ حسن تقیزاده؛ بخش دوم، «هنرآموز» دربارۀ صنایع آینهسازی، صابونسازی، دباغی، تذهیب، شیشهگری و جز اینها نوشتۀ محمدعلی تربیت؛ بخش سوم، «تمدنات قدیمه»، دربارۀ تمدن کهن ملل مصر، کلدانی، آشوری، یهود، ایران و فینیقی نوشتۀ گوستاو لوبون فرانسوی که تقیزاده به فارسی ترجمه میکرد؛ بخش چهارم، «سفینۀ غواصه» یا «سیاحت تحت البحر»، مجموعهای از داستانهای جذاب علمی دربارۀ موجودات دریایی اثر ژول ورن که با ترجمۀ یوسف اعتصامالملک چاپ میشد. جز اینها،گاهی هم حسین عدالت در این مجله مطالبی مینوشت (نک : تربیت، ١٣٠؛ تقیزاده، ٢٠٥، ٢٠٦).
٣. روزنامۀ نیمهفتگی اتحاد، در ١٣٢٦ق، تربیت این روزنامه را به عنوان ارگان «انجمن اتحاد» و با هدف آشنایی مردم با مبانی حکومت ملی و آزادیهای اجتماعی منتشر کرد. این نشریه، تا شمارۀ ٢٥ منتشر شد (نک : سردارینیا، همان، ٣٤٦؛ مجتهدی، ٥٠).
٤. گنجینۀ معارف، ماهنامهای علمی، ادبی و فلسفی که ٨ شمارۀ آن در ١٣٠١ش در مطبعۀ فاروس تبریز به قطع خشتی با مدیریت تربیت منتشر شد. جالبترین مقالات این مجله را که بیشتر دربارۀ تاریخ ادبیات و شرح حال شاعران بود، تربیت مینوشت (صدر هاشمی، ١٧٠؛ مجتهدی، ٥١؛ سردارینیا، همانجا؛ نیز نک : تربیت، ارغنون، ٥٤-٦٢، ٦٣-٧٤، ٩٩- ١١٢).
٥. ورقی از دفتر تاریخ مطبوعات ایرانی و فارسی، که در زمان اقامت تربیت در اروپا، در دورۀ جنگ جهانی اول (١٩١٤- ١٩١٨م)، تألیف شد. این کتاب در واقع فهرست توصیفی ٣٧١ روزنامۀ ایرانی است که در شهرهای مختلف جهان به فارسی یا زبانهای دیگر (فرانسوی، ارمنی، آسوری، ترکی و جز آنها) تا روزگار مؤلف منتشر میشد، این اثر عنوانهای ١٦٠ کتابی را به همراه دارد که نوشته یا ترجمۀ نویسندگان ایرانی بوده است. تربیت در پیشگفتار این کتاب، دربارۀ تاریخ عمومی صنعت چاپ ایران، نخستین کتابها و روزنامههای منتشر شده، روزنامهها و کتابهایی که در بیداری ایرانیان مؤثر بودهاند، ظهور مطبوعات انتقادی و مصور و شبنامهها مطالبی افزوده است(نک : ص ٧-٢٦).
وی با مشاهدۀ اطلاعات نادرست مقالهای در مجلۀ عربی الهلال قاهره (در ١٣١٧ق) دربارۀ مطبوعات و مدارس ایران و نیز برای تکمیل مطالب کتاب صورت جراید ایران، نوشتۀ ه . ل. رابینو که در ١٣٢٩ق در مطبعۀ عروة الوثقى در رشت چاپ شده بود، این کتاب را در استانبول نوشت و برای ادوارد براون به کیمبریج فرستاد (همان، ١-٥). براون با درج اصلاحات، پاورقیهای توضیحی و تصاویر چندی از رجال و روزنامههای مورد بحث، کتاب تربیت را با عنوان «فهرست روزنامههای ایرانی به ترتیب الفبایی» در قسمت اول کتاب خود با نام «تاریخ مطبوعات و ادبیات جدید ایران» در ١٩١٤م به انگلیسی ترجمه و منتشر کرده است (نک : براون، مقدمه، ٩-١١). بخشی از پیشگفتار کتاب به قلم تقیزاده در روزنامۀ کاوه (١٣٣٩ق) و تمام این اثر در تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت در تهران (١٣٣٧- ١٣٤١ش) به فارسی ترجمه و منتشر شده است.
٦. تقویم تربیت، کتابی است در ١٠٤ صفحه که در ١٣٠٨ش در مطبعۀ شرق تبریز در ٤ قسمت چاپ شد: الف ـ «منتخبات غزلیات همام تبریزی»که در آن نویسنده ٢٣٣ بیت از اشعار همام تبریـزی را درج کرده است. ب ـ «تذکرۀ دانشمندان آذربایجان»، در شـرح حال ٢٥ تـن از مشاهیـر سدههای ٥ تا ١٤ق. ج ـ «شـرح
حال عبدالرحمان جامی»، که در آن نویسنده با اشاره به زندگانی و خلاقیتهای هنری و ادبی شاعر آثار منثور و منظوم او را معرفی، و با آوردن شواهدی از اشعار وی منشأ مثنویهای هفتگانۀ جامی و چگونگی سرایش آنها را نیز بیان کرده است. د ـ «رباعیات حکیم عمر خیام»، شامل ١٥٨ رباعی بر مبنای نسخهای از رباعیات خیام که در ١٨٩٨م در لندن چاپ شده، و به نظر تربیت نسخۀ اساس آن کهنترین نسخۀ خطی از رباعیات خیام بوده است (نک : تقویم...، ٨٤).
٧- دانشمندان آذربایجان، در شرح حال ٩٣٤ تن از مشاهیر آذربایجان ــ به ویژه از سدۀ ٥ق به بعد ــ که با مقدمۀ حسن اسفندیاری (محتشمالسلطنه)، رئیس وقت مجلس شورای ملی در ١٣١٤ش در مطبعۀ مجلس در تهران چاپ شده است. مطالب این کتاب صورت گسترش یافتۀ بخش دوم تقویم تربیت است و انگیزۀ نگارش آن را نیز در حسن استقبال همین بخش دانستهاند (مجتهدی، همانجا). تربیت در تدوین کتاب از منابع خطی (نک : دانشمندان...، ٤٣، ٤٧) و آثار چاپی ــ در بیشتر مواقع بدون نام مؤلف ــ و نیز شواهد نظم و نثر سود جسته است. گاهی هم وی شرح احوال را به زبان عربی عیناً از منابعی چون الانساب سمعانی، الفهرست ابن ندیم، تاریخ الحکماء بیهقی و کشفالظنون حاجیخلیفه آورده است (نک : همان، ٢٢، ٢٤؛ قس: قزوینی، ١٠). کتاب دانشمندان آذربایجان سهوالقلمها و اشتباهات تاریخی نیز دارد که به شماری از آن مهدی مجتهدی (نک : ص ٥٢)، احمد گلچین معانی (١/ ٦١٧- ٦٢٣) و مینورسکی (ص ٢٥١-٢٥٣) اشاره کردهاند. بخش پایانی کتاب به معرفی مختصر ١١٠ روزنامهای اختصاص یافته که طی سالهای ١٢١٤ تا ١٣٥٤ق (١٣٤١ش) در تبریز، ارومیه، خوی، استانبول و مصر منتشر میشده است. بیشتر این روزنامهها در ورقی از دفتر تاریخ مطبوعات ایرانی و فارسی نیز مشروحتر معرفی شدهاند، هرچند در مواقعی مطالب اینفهرست که گزیدهای از آنکتاب است، با اصل خود تفاوتهای جزئی دارد (از جمله، نک : تربیت، همان، ٤٠٦؛ قس: همو، ٣٦).
از دیگر آثار تربیت مجموعه مقالاتی است در مثنویسرایی، شرح احوال مشاهیر، ایرانشناسی، تاریخ مطبوعات، اعیاد ملی و جز آنها که طی سالهای ١٣٠٦-١٣١٧ش در مجلات آینده، ارمغان، تعلیم و تربیت و مهر به چاپ رسیده است. منتخب آثار او نیز با عنوان مقالات تربیت در تهران (١٣٥٥ش) و ارغنون در تبریز (١٣٧٣ش) منتشر شده است (برای دیگر آثار وی، نک : مشار، ٤/ ١٥٤).
دربارۀ روحیات و اخلاق و شیوۀ تحقیق تربیت، معاصرانش بسیار سخن گفته، و سلامت نفس، میهنپرستی، حافظۀ سرشار، کمک به دیگران در تحقیقات، جامعیت در علوم، قناعت و بردباری در مصائب، کتابشناسی و کتابدوستی و میراث گرانقدر وی را که غیر از آثار قلمی، کتابخانهای ارزشمند با نسخههای خطی و چاپی نادر بوده است، ستودهاند که دو ماده تاریخ «فهرست الکتب ناطق» و «تربیت صادق الوعد» در مرگ وی گویای همین مطلب است (نک : تقیزاده، ٢٠٨؛ وحید دستگردی، ٤٣٤؛ سردارینیا، همان، ٣٥٠- ٣٥١). در نثر تربیت نیز سادهنویسی و رهایی از عبارات متکلف و منشیانۀ عصر قاجار مشاهده میشود، اگرچه وی عموماً در آثار خود با به کار بردن صیغههای ماضی نقلی ــ با حذف افعال معین ــ جملات طولانی نوشته است و عبارات عربی، جمعهای مکسر برخی از اعلام فارسی و عربی، وجه وصفی و مطابقۀ صفت و موصوف در جنس به سیاق عربی در نوشتههای او همچنان دیده میشود (از جمله، نک : مقالات، ١٠، ١١، ١٤، جم ، دانشمندان، ٢٧، ٤٠).
مآخذ
آرینپور، یحیى، از نیما تا روزگار ما، تهران، ١٣٧٤ش؛ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، مشهد، ١٤٠٤ق؛ اکبری حامد، مهدی، آذربجانان آذربایجان، تبریز، ١٣٥٦ش؛ بهنام، جمشید، برلنیها، تهران، ١٣٧٩ش؛ تربیت، محمدعلی، ارغنون، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، ١٣٧٣ش؛ همو، تقویم تربیت، تبریز، ١٣٠٨ش؛ همو، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛ همو، مقالات، به کوشش حسین محمدزادۀ صدیق، تهران، ١٣٥٥ش؛ تقیزاده، حسن، «میرزا محمدعلیخان تربیت»، مقالات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٦ش، ج ٩؛ رائین، اسماعیل، انجمنهای سری در انقلاب مشروطیت ایران، تهران، ١٣٤٥ش؛ سردارینیا، صمد، مشاهیر آذربایجان، تبریز، ١٣٧٧ش؛ همو، نقش مرکز غیبی تبریز در انقلاب مشروطیت ایران، تبریز، ١٣٦٣ش؛ شجیعی، زهرا، نمایندگان مجلس شورای ملی در بیست و یک دورۀ قانونگذاری، تهران، ١٣٤٤ش؛ صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٤ش؛ صفوت، محمدعلی، داستان دوستان، تبریز، ١٣١٨ش؛ طاهرزادۀ بهزاد، کریم، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران، ١٣٣٤ش؛ قزوینی، محمد، «وفیات معاصرین»، یادگار، تهران، ١٣٢٤ش، س ٣، شم ٤؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛ گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکرههای فارسی، تهران، ١٣٦٣ش؛ مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، ١٣٢٧ش؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٢ش؛ وحید دستگردی، حسن، «محمدعلی تربیت تبریزی»، ارمغان، تهران، ١٣١٨ش، س ٢٠؛ وفایی، زهره، نام آوران آذربایجان، تبریز، ١٣٧٨ش؛ نیز:
Browne, E.G. The Press and Poetry of Modern Persia,
فرهاد طاهری