جاجَرْمی، محمد بن بدر، از شاعران و ادیبان سدۀ ٧-٨ ق/ ١٣-١٤م، و گردآورندۀ اثر معروف مونس الاحرار فی دقائق الاشعار. دانسته‌های اندکی از زندگی او در دست است؛ حتى از اثر او نیز جز چند اشارۀ کوتاه، اطلاعات چندانی به دست نمی‌آید. جاجرمی در مونس الاحرار، نام خود را به گونه‌های مختلفی آورده است، از جمله: محمد بن بدر الجاجرمی الشاعر، محمد بن جاجرمی، ابن بدر الجاجرمی و ابن جاجرمی (١/ ٢، ٦٣٢، ٦٣٥، ٩٣٣، ٩٨٢، ١١٦١، ١٢٢٦).
پدر جاجرمی، معروف به بدر جاجرمی در جاجرم خراسان متولد شد. در آغاز جوانی و در روزگار حکمرانی بهاءالدین جوینی (د ٦٧٨ ق) به اصفهان و عراق عجم رهسپار شد و در اصفهان اقامت گزید (دولتشاه، ١٧٤؛ کاشفی، ٢٨٨؛ هدایت، ١(١)/ ٥٩٨؛ اوحدی، ١٩٠). اوحدی بلیانی (ص ١٠٧-١٠٨) گویا به استناد قصیده‌ای بازمانده از جاجرمی (٢/ ٦٣٢-٦٣٥)، با عنوان «در واقعه و حالت اصفهان»، تنها به اقامت وی و پدرش در اصفهان و به معاصر بودن او با ابوسعید بهادرخان (٧٠٤-٧٣٦ق) اشاره کرده است.
جاجرمی و پدرش همواره با خاندان جوینی و از جمله با خواجه شمس‌الدین صاحب دیوان (د ٦٨٣ ق) و پسرش بهاءالدین محمد جوینی روابطی حسنه داشته‌اند و از ستایشگران این خاندان به شمار می‌آمده‌اند (اوحدی، ١٩٠؛ آذر، ٧٤؛ صفا، ٣(١)/ ٥٦٠؛ دانش‌پژوه، ٥٠٤؛ آقابزرگ، ٤/ ٤٩-٥٠؛ نیز نک‌ : جاجرمی، ٢/ ٦٣٢، ٦٣٥؛ قس: بینش، چ ١٣٥٢ش، ٢٦٧).
محمد بن بدر را از معاصران خواجوی کرمانی (د ٧٤١ق)، سلمان ساوجی (د ٧٦٩ق) و اوحدی اصفهانی (د ٧٣٨ق) دانسته‌اند (قزوینی، ١٨٥؛ صفا، ٣(١)/ ٥٦١). وی در قصیدۀ «در واقعه و حالت اصفهان» ضمن شکایت از روزگار، به زندگی راحت خود در این شهر در روزگاران گذشته اشاره می‌کند و درگذشت سلطان «ابوسعید فریدون‌فر بهادرخان» و قتل وزیر وی «غیاث دین» (غیاث‌الدین محمد پسر رشیدالدین فضل‌الله، مق‌ ٧٣٦ق) را در سبب نابسامانی و ویرانی اصفهان می‌داند (همانجا).
قزوینی (ص ١٨٦) با آنکه مهارت و چیره‌دستی محمد بن بدر را در سرودن شعر تأیید می‌کند، ارزش سروده‌های او را پایین‌تر از حد شاعران درجۀ دوم و سوم می‌داند و توجه خوانندگان را به تکلف و تصنع و انحطاط در اشعار وی و معاصرانش جلب می‌کند.

آثـار

١. دیوان

آقابزرگ به دیوان محمد بن بدر الجاجرمی اشاره کرده، و از چاپ قصاید وی در کانپور در ١٢٨٠ق خبر داده است (٩/ ٩٨٢).

٢. مونس الاحرار فی دقائق الاشعار

این کتاب مجموعه‌ای ارزشمند از اشعار ٢٠٠ تن از شاعران فارسی‌زبان است. کتاب در ٣٠ باب و به ترتیب موضوع تدوین گردیده است. مؤلف در دیباچۀ منثور مونس الاحرار، آن را «مجموعه» خوانده (نک‌ : ١/ ٢، نیز ٢/ ١٢٢٦)، و سبب تدوین این کتاب را، اشتیاق و درخواست جمعی از دوستان هنرمند و اهل فضل ذکر کرده است. مؤلف در پایان همین دیباچه، فهرست موضوعی ٣٠ باب و نیز اسامی شاعرانی که نمونۀ اشعارشان در این مجموعه آورده است، به دسـت می‌دهـد (نک‌ : ١/ ٣-٦). موضوع بابها، شامل انواع شعر (قالبهای شعری)، صنایع ادبی، انواع ادبی و بسیاری موضوعات پراکندۀ دیگر، مانند مربعات، تشبیهات، مراثی، لغز و معمیات، اشعار مصور و اختیارات قمر، تواریخ، ملزومات و اختلاج المنظوم است (نک‌ : ١/ ٢-٤). از ویژگیهای مهم این مجموعه ذکر نام و اشعار شاعرانی است که از دیگر منابع اطلاعاتی از آنان به دست نمی‌آید، مانند قمصری، سردوز، ترمذی، خازن، زیزی و مشملی (نک‌ : ١/ ٤-٦؛ بینش، چ ١٣٥٢ش، ٢٦٥).
از ویژگیهای دیگر این مجموعه ثبت اشعار به طور کامل (و نه منتخب اشعار) است (نک‌ : سراسر کتاب؛ قزوینی، ١٨٤). همچنین نقل ١٣ رباعی از خیام که در باب هجدهم مونس الاحرار، به دنبال یکدیگر آمده است، و از کهن‌ترین و اصیل‌ترین نمونه‌های رباعیات خیام به شمار می‌رود. این رباعیات از ارزش کم‌نظیری برخوردار است (همو، ١٩٦-١٩٩؛ بینش، همانجا؛ دشتی، ٢/ ٢) افزون بر این، ذکر سروده‌هایی از شاعران معروف مانند فردوسی، سعدی، نظامی، ناصرخسرو و بسیاری از شاعران قدیم خراسان که نسخه‌های اصیلی از اشعار آنان در دست نیست، راه را برای بسیاری از تحقیقات ادبی گشوده است (بینش، همانجا، نیز ٢٧٠؛ قزوینی، ١٨٤؛ دشتی، ٢/ ٤). به دلایل یاد شده مونس الاحرار را اثری گرانبها، معتبر و در نوع خود کم‌نظیر دانسته‌اند که تلاش مؤلف و دقت بسیار وی در جای‌جای آن پیدا ست (اقبال، ١/ ٥٣٨؛ بینش، همان، ٢٦٥، نیز چ ١٣٣٨ش، ٧١٤؛ قزوینی، ١٨٤، ١٨٦؛ دشتی، ٢/ ٢-٣)، جاجرمی در پایان این اثر (٢/ ١٢٢٦)، تاریخ اتمام آن را (٧٤١ق/ ١٣٤١م) در یک رباعی بیان داشته است (نیز نک‌ : قزوینی، ١٨٧).
نظریات گوناگونی دربارۀ مونس الاحرار تاکنون بیان شده است. هدایت (١(١)/ ٥٩، مقدمه)، این اثر را در شمار تذکره‌های معروف آورده، و در تدوین اثر خود، مجمع الفصحاء، از آن سود جسته است. در مقابل، نفیسی (٢/ ١٧٦، ٢٠٤) معتقد است که مؤلف مونس الاحرار، لطیف‌الدین احمد بن محمد بن احمد بن محمد کلامی اصفهانی، و تاریخ تألیف آن ٧٠٢ق/ ١٣٠٣م است و محمد بن بدر بعدها با اندک تصرفی در کتاب، آن را به نام خود کرده است؛ اما طبیبی (٢/ ٥-٦)، می‌گوید که وجه اشتراک مونس الاحرار کلامی (؟) یاد شده با کتاب محمد بن بدر تنها در مقدمۀ منثور آن است و این امر فقط نتیجۀ سرقت یکی از دو مؤلف از نسخۀ دیگر است ولیکن در مندرجات و تقسیم ابواب و اسامی شاعران اختلاف کلی وجود دارد (قس: بینش، چ ١٣٥٢ش، ٢٦٦). مجلد اول این مجموعه در ١٣٣٧ش و دوم آن در ١٣٥٠ش در تهران به کوشش صالح طبیبی به چاپ رسیده است.

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ش؛
آقابزرگ، الذریعة؛
اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مفصل ایران، از استیلای مغول تا اعلان مشروطیت، تهران، ١٣١٢ش؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛
بینش، تقی، «مونس الاحرار فی دقائق الاشعار»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٣٨ش، س ٢، شم‌ ٥؛
همو، همان، ١٣٥٢ش، س ١٦، شم‌ ٤-٦؛
جاجرمی، محمد، مونس الاحرار، به کوشش صالح طبیبی، تهران، ج ١، ١٣٣٧ش، ج ٢، ١٣٥٠ش؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، تهران، ١٣٣٩ش، س ٨، شم‌ ١؛
دشتی، علی، مقدمه بر مونس الاحـرار (نک‌ : هم‌ ، جاجرمـی‌)؛
دولتشـاه سمرقنـدی، تذکرة الشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٠م؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایـران، تهران، ١٣٦٦ش؛
طبیبـی، صالح، مقدمـه بر مونس الاحرار (نک‌ : هم‌ ، جاجرمی‌)؛
قزوینی، محمد، بیست مقاله، تهران، ١٣٦٣ش؛
کاشفی، علی، لطائف الطوائف، به کوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٥٢ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحاء، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٨٢ش.

لیلا پژوهنده