اَبْرِگُهَرْبار، منظومه‌ای به تقلید مخزن الاسرار نظامی، سرودۀ ارشد برنابادی هروی (١٠٢٥- ذیحجۀ ١١١٤ق / ١٦١٦- آوریل ١٧٠٣م). ارشد این مثنوی را به نام عباسقلی خان بن حسن خان بن حسین خان شاملو حاكم هرات و بیگلربیگی خراسان در دوران شاه صفی و شاه عباس ثانی سروده است و ظاهراً نظم آن كمی قبل از حكومت عباسقلی خان آغاز شده و در اوایل سالهای نخست حكومت او، پیش از ١٠٤٩ق / ١٦٣٩م و به تشویق او پایان یافته است. این منظومه با مقدمه‌ای به نثر و نظم آغاز می‌گردد و مشتمل است بر فصولی در حمد خداوند، نعت پیامبر (ص) و منقبت امامان. شاعر این بخش آخر را كه در آثار نظامی، امیر خسرو دهلوی، جامی و سایر نظیره‌گویان مخزن الاسرار دیده نمی‌شود، وجه تمایز كار خود شمرده است و بدان فخر می‌كند. در این منظومه از میرزا سعدالدین محمد راقم مشهدی، وزیر خراسان و علیقلی خان شاملو، برادر عباسقلی خان نیز یاد شده است و در ضمن آن داستان جالبی از قول میرزا سعدالدین، كه وی در سفر به هند و در گُلكُندۀ دكن آن را از تاجری شنیده بوده، به نظم درآمده است. این داستان یك بار در نشریۀ دانشكدۀ ادبیات تبریز (١٣٤٤ش) و بار دیگر در مجلۀ آریانا (١٣٤٧ش) و هر دو بار به كوشش احمد گلچین معانی به چاپ رسیده است. از این مثنوی نسخه‌ای در كتابخانۀ آستان قدس رضوی به شمارۀ ٦٥٤٦ موجود است كه در نیمۀ شعبان ١٠٩١ق / اوت ١٦٨٠م به خط نستعلیق كتابت شده و پس و پیش آن ابیاتی از خسرو و شیرین نظامی و چندین غزل و قطعه و رباعی از ارشد به خط كاتب دیگری آمده است. شمارۀ ابیات این منظومه در نسخۀ مزبور نزدیك به ٠٠٠‘٢ بیت است. مایل هروی در منتخب اشعار میرزا ارشد هروی چند بیت از این منظومه را از روی نسخه‌ای كه در هرات به دست آورده منتشر كرده است (صص ١٥٣-١٥٥).

مآخذ

ارشد هروی، منتخب اشعار میرزا ارشد هروی، به كوشش مایل هروی، تهران، ١٣٤٨ش؛
گلچین معانی، احمد، «ابرگهربار»، آریانا، س ٢٧، شم‌ ٢٨٠، كابل، ١٣٤٧ش، صص ٢٧-٣٣؛
همو، «ابرگهربار»، آستان قدس، خطی، ٧ / ١٨٨-١٩٢؛
همو، «ابرگهربار»، نشریۀ دانشكدۀ ادبیات تبریز، س ١٧، شم‌ ٤، ١٣٤٤ش، صص ٤٩٠-٥٠٠.

بخش ادبیات