شاه اسماعیل (سل‌ ٩٠٥-٩٣٠ ق / ١٥٠٠-١٥٢٤ م)، از شاعران سدۀ ١٠ ق / ١٦ م، پسر سلطان حیدر و بنیان‌گذار سلسلۀ صفوی. نسب او به شیخ صفی‌الدین اسحاق اردبیلی می‌رسد. وی از طرف مادر نیز نوادۀ حسن بیک ترکمان (اوزون حسن آق‌قویونلو) بود (آذر، ١ / ٥٧؛ عظیم‌آبادی، ٢ / ٥٣٠؛ علی حسن خان، ١٥٢؛ آفتاب رای، ٢٢٨). به گواهی برخی از منابع، وی در ٨٩٢ ق / ١٤٨٧ م تولد یافت (هدایت، رضاقلی، ١(١) / ٨٩؛ هدایت، محمود، ١ / ٤٥٥؛ سام میرزا، ٩)، اما در برخی از تذکره‌ها، تولد وی ٨٧٣ ق ثبت شده است (عظیم‌آبادی، علی حسن خان، همانجاها؛ واله، ٢ / ٧٠١).
شاه اسماعیل در ٩٠٥ ق توانست در زمانی کوتاه، با شمار اندکی از مریدان جدش بخش عظیمی از ایران ازجمله آذربایجان، خراسان، عراق عرب و عجم و فارس را تصرف، و مذهب شیعۀ اثناعشری را در این ولایات ترویج کند (آذر، ١ / ٥٨؛ واله، ٢ / ٧٠٢؛ هدایت، رضاقلی، ١(١) / ٩٠؛ احمدعلی، ٢ / ٧٩). شاه اسماعیل افزون بر خطایی، گاه اسماعیل نیز تخلص می‌کرد (عظیم‌آبادی، ٢ / ٥٣١؛ علی حسن خان، همانجا؛ نیز نک‌ : تربیت، ١٣٦). وی در ٩٣٠ ق درگذشت (آذر، همانجا؛ واله، ٢ / ٧٠١).

آثار

دیوان اشعار، به زبان فارسی و ترکی، شامل تمام یا بیشتر انواع و قالبهای شعر، و چند مثنوی (همانجا؛ اسماعیل‌زاده، ٣٤-٤١؛ آقابزرگ، ٩(١) / ٢٩٨) که شامل ده‌نامه، نصیحت‌نامه، مناقب الاسرار، بهجة الاحرار و قوشمالار است (تربیت، همانجا؛ اسماعیل‌زاده، ٣٧-٤١)

٢. خطایی قمی

از شاعران سدۀ ١٣ ق / ١٩ م. از احوال وی اطلاعی در دست نیست و تنها چند اثر از او بر جای مانده است:
١. تذکرة الشعراء، منتخبات ٥٢ شاعر (دانش‌پژوه، ٤ / ٣٣٨؛ گلچین معانی، ١٦٢)؛
٢. ساقی‌نامه (دانش‌پژوه، ٣ / ٩٣؛ مرکزی، ١٢ / ٢٦٠٢)؛
٣. لب مثنوی ( لب لباب مثنوی) (همان، ١٣ / ٣٠٢٥؛ دانش‌پژوه، ٣ / ٩٥؛ فاضل، ١٤٥-١٤٦). وی اثری با نام چهارده نور در ١٤ دفتر در فضایل و مناقب چهارده‌معصوم (ع) سروده است، اما از این کتاب نسخه‌ای در دست نیست (گلچین معانی، ١٦٢-١٦٤).

٣. خطایی یزدی

آقامحمدعلی، از شاعران سدۀ ١٣ ق / ١٩ م. اصلش از عقدای یزد است. در جوانی به اصفهان رفت و به خدمت عبدالله خان امین‌الدوله، وزیر فتحعلی شاه قاجار پرداخت. سپس به گیلان رفت و چندی در آنجا به سر برد و سرانجام به یزد بازگشت (هدایت، رضاقلی، ٢(١) / ٣٥١؛ هدایت، محمود، ١ / ٤٥٥).
از آثار او ست: دیوان اشعار (آقابزرگ، همانجا)، و نور الانوار (همو، ٢٤ / ٣٥٩؛ مرکزی، ١٠ / ١٦٦٢؛ منزوی، ٦ / ٤٥٦٣؛ استوری، ٢ / ١٠٣٨).
جز این ٣ تن، ٣ شاعر دیگر نیز خطایی تخلص می‌کرده‌اند که چندان درخور اعتنا نیستند: یکی، خطایی سمرقندی، شاعر صحّاف (سدۀ ٩ ق / ١٥ م) که دیوانی نیز از او بر جای مانده است (آقابزرگ، ٩(١) / ٢٩٨، ٩(٣) / ٨٨١؛ علیشیر، ٤٧، ٢٢٠). دوم، خطایی گجراتی (ظاهراً سدۀ ١٣ ق / ١٩ م) که شاعر ایرانی‌تبار بود و به هند رفت (نک‌ : عظیم‌آبادی، ٢ / ٥٣١؛ علی حسن خان، ١٥٢؛ خواجه عبدالرشید، ١٤٢-١٤٣)؛ از او نیز دیوانی بر جای مانده است (آقابزرگ، ٩(١) / ٢٩٨). سوم، شاعری از سدۀ ٩ ق / ١٥ م که نزدیک به دورۀ شاه اسماعیل می‌زیسته است؛ تربیت در کتاب دانشمندان آذربایجان (ص ١٣٧) از او نام می‌برد و می‌گوید که وی مثنوی یوسف و زلیخا را به زبان ترکی به نام سلطان یعقوب ترکمان (د ٨٩٦ ق / ١٤٩١ م) سروده است (نک‌ : آقابزرگ، همانجا، نیز ١٧ / ٣٤٦).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٣٦ ش؛
آفتاب رای لکهنوی، ریاض العارفین، به کوشش حسام‌الدین راشدی، اسلام‌آباد، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٧ م؛
احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٧٠ م؛
استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، ترجمه به روسی: یو. ا. برگل، به کوشش یحیى آریان‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
اسماعیل‌زاده، رسول، مقدمه بر کلیات دیوان شاه اسماعیل صفوی، به کوشش همو، تهران، ١٣٨٠ ش؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ ش؛
خواجه عبدالرشید، تذکرۀ شعرای پنجاب، لاهور، ١٣٤٦ ش؛
دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار، نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، نسخه‌های خطی، تهران، ١٣٤٠ ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرخ، تهران، علمی؛
عظیم‌آبادی، حسینقلی خان، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨٢ م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید، بهوپال، ١٢٩٥ ق؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فاضل، محمود، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، مشهد، ١٣٥٤ ش؛
گلچین معانی، احمد، تذکرۀ پیمانه، مشهد، ١٣٥٩ ش؛
مرکزی، خطی؛
منزوی، خطی؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٨٢ ش؛
هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ ش.

ناهید دادبه