آلْتی پَرْمَک، یا آلتی پارماق (شش انگشتی)، محمد بن محمد، ملقب به ابن چِقْرَقْچی (د ١٠٣٣ق / ١٦٢٤م)، فقیه، صوفی و مترجم ترک. در اوسکوپ زاده شد و پس از طی دوران تحصیل، به ارشاد سیدجعفر افندی، به طایفۀ «بایرامیه» از طریقه‌های صوفیۀ معروف آسیای صغیر پیوست. سپس به استانبول رفت و در مسجد سلطان محمد به وعظ و روایت حدیث پرداخت و چون آوازه‌ای یافت، راهی قاهره شد. از قاهره به سفر حج رفت و پس از بازگشت به این شهر به تدریس حدیث و فقه مشغول شد و همانجا درگذشت. پس از یک تشییع باشکوه او را در حظیرۀ مسجد «سوق الغر» به خاک سپردند (بروسه لی، ٢١٢). آلتی پرمک کمتر به پژوهش مستقل در عرصه‌های فرهنگ اسلامی پرداخت و بیشتر همّ خود را مصروف نقل افکار از زبانهای عربی و فارسی به ترکی ساخت. او بر این سه زبان تسلط کامل داشت.
آثار او اینهاست:
١. نزهة الجمان و نادرة الزمان. این اثر ترجمۀ ترکی نگارستان، اثر احمد بن محمد غفاری قزوینی (د ٩٧٥ق / ١٥٦٧م) و گردآمده‌ای از ٣٣٠ حکایت و نکتۀ تاریخی است که به ترتیب دودمانهای پادشاهی تنظیم گردیده است. آلتی پرمک ضمن ترجمۀ حکایاتی که طی آنها عقاید شیعی مؤلف اصلی کتاب مطرح شده مطالبی نیز در نکوهش آن عقاید افزوده است، وی اشعار متن کتاب را نیز به نظم ترکی درآورده است. مترجم در پایان به جای مدح شاه طهماسب که غفاری در آخر کتاب آورده، مدح سلطان سلیمان اول (٩٢٦-٩٧٤ق / ١٥٢٠-١٥٦٦م) را که این ترجمه برای وی انجام گرفته، قرار داده است. نام این کتاب در فهرستهای مختلف به صورتهای نزهة جهان و نادرۀ دوران، و نزهة ‌الجنان و نادرة الزمان آورده شده و نسخه‌های خطی متعدد آن در کتابخانه‌های استانبول، تبریز و قاهره موجود است (حاجی‌خلیفه، ٢ / ١٩٧٦؛ کحاله، ١١ / ١٩٢؛ اهدایی نخجوانی، ١٩٦، ١٩٧؛ بروکلمان، ٢ / ٥٩٠؛ استوری ٢ / ٥٨٣-٥٨٧).
٢. دلایل نبوت محمدی و شمایل فتوت احمدی. ترجمۀ ترکی معارج النبوة و مدارج الفتوة، اثر معین‌الدین محمد بن عبدالله فراهی هروی مشهور به ملامسکین (د ٩٠٧ق / ١٥٠١م) و در احوال پیامبر گرامی(ص) و مانند متن اصلی مشتمل بر یک مقدمه و ٤ بخش (رکن) و یک مؤخره است. از این اثر ترجمۀ ترکی دیگری نیز هست که آن هم در زمان سلطان سلیمان اول انجام گرفته است. نسخه‌های خطی ترجمۀ آلتی پرمک در قاهره، استانبول، ایاصوفیه، لنینگراد، نیویورک، برلین، هامبورگ، لیندسیانا و اوپسالا باقی است. این کتاب یک‌بار در ١٢٥٧ق / ١٨٤١م در استانبول، بار دیگر در ١٢٧١ق / ١٨٥٥م در بولاق و بار سوم در ١٢٧٢ق / ١٨٥٦م در غازان به چاپ رسیده است (استوری، ٨٠٨-٨٠٩؛ ریو، ٣٦).
٣. کاشف العلوم و فاتح الفنون. ترجمه‌ای است از شرح تلخیص المعانی؛ از این کتاب در کتابخانۀ عمومی استانبول نسخه‌ای موجود است.
٤. جامع لطائف البساتین، یا جامع الستین، الستین الجامع للطائف البساتین. اصل کتاب نگاشتۀ تاج‌الدین سیف النظر جمال‌الدین ابوبکر ابن احمد ‌بن محمد بن زید طوسی است که تفسیری عارفانه بر سورۀ یوسف در ٦٠ مجلس است. نسخه‌ای خطی از آن در کتابخانۀ کوپرولو باقی است (استوری، ١ (١) / ٢٦٤-٢٦٥). به گزارش حاجی خلیفه، آلتی پرمک مطول تفتازانی را نیز به ترکی ترجمه کرده است (٢ / ٤٧٩).

مآخذ

استوری، ج. آ.، ادبیات فارسی، ترجمۀ کریم کشاورز و دیگران، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٦٢ش؛
اهدایی نخجوانی، فهرست خطی؛
بروسه لی، محمد طاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛
بروکلمان (آلمانی)؛
حاجی‌خلیفه، کشف الظنون، استانبول؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛
نیز:

Rieu, Charles, Catalogue for the Turkish Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨٠.

بخش ادبیات