اَبوطالِبِ تَبریزی، شاعر و طبیب (مق‌ ‌١٠١٤ ق / ١٦٠٥ م). وی در تبریز، در خانواده‌ای اصیل و سرشناس تولد یافت، طب و ادب را همانجا فراگرفت و آنگاه به قزوین رفته، به طبابت پرداخت (اوحدی، ١٥٠؛ تربیت، ٢٣٤)، ولی چندی بعد، ظاهراً به سبب آشفتگیهای ناشی از مرگ شاه طهماسب اول صفوی (٩٨٤ ق / ١٥٧٦ م) به زادگاهش مراجعت كرد و مدتی ملازم حمزه میرزا بود (عارف، ٢ / ١٣٨). بعد از فترت تبریز (٩٩٣ ق) در اواخر سلطنت محمد خدابنده دوباره به قزوین بازگشت و در میدان سنگ آنجا مطبی دایر نمود و غالباً با یاران سخنور خود مجالس شعر ترتیب می‌داد (اوحدی، همانجا). چندی نگذشت كه به دربار شاه عباس اول راه یافت و در ٩٩٨ ق كه شاه، برادرزادۀ خود حیدر میرزا را به استانبول می‌فرستاد، ابوطالب را نیز جزء همراهان او كرد. حكیم به مصاحبت سلطان مراد سوم كه خود شاعر بود و «مرادی» تخلص می‌كرد (سامی، ٦ / ٤٢٥٤)، سرافراز شد و مورد احترام و نوازش او قرار گرفت (نوایی، ٢ / ٩٩-١٠٠؛ عارف، همانجا). در نتیجه، شاعر كه اوضاع آن دیار را با طبع خود سازگار دیده بود، از آستانۀ ولی نعمت رو گردانید و با عثمانیها دوستی به هم رسانید و به خدمت جعفر پاشا محافظ قلعۀ تبریز درآمد. روزی در مجلس جعفر پاشا سخنان ناخوشایندی دربارۀ صفویه بر زبان او گذشت و پس از آنكه تبریز در ١٠١٢ ق / ١٦٠٣ م به دست سپاهیان شاه عباس مجدداً فتح شد (فلسفی، ٥ / ٢٦-٢٧)، به سعایت بدخواهان و به فرمان شاه در ١٠١٤ ق كشته شد (نصرآبادی، ٦٨؛ عارف، همانجا).
ابوطالب در شعر «طالب» تخلص می‌كرد. از اشعارش نمونه‌هایی در تذكره‌ها، از جمله عرفات اوحدی و تذكرۀ ناظم تبریزی، آمده است، ولی در هیچ یك از منابع شناخته شده از دیوان اشعارو یا سایر آثار ادبی و علمی او یاد نشده است.
تقی‌الدین كاشانی تذكره‌نویس معاصر ابوطالب و مؤلف خلاصة الاشعار و زبدة الافكار، شرح حال او به رشتۀ تحریر درآورده است (گلچین معانی، ١ / ٥٤١). اوحدی (همانجا) نیز به ملاقاتش با ابوطالب در اوایل سلطنت شاه عباس اول در قزوین اشاره كرده است. از شاعران، كمال‌الدین شیخ ابوالفضل معروف به چلبی بیگ و متخلص به «فارغ»، غیاث دراز یزدی، حسن بیگ مقیمی (دولت‌آبادی، ٢ / ٦٩٩-٧٠٠) و طوفی تبریزی (همو، ١ / ٥٠٨- ٥٠٩) با وی معاشرت و مصاحبت بیشتری داشته‌اند. وی فرزندی به نام حاجی زاهد نیز داشته است (عارف، همانجا).

مآخذ

اوحدی، محمد بن معین‌الدین، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملك، شم‌ ‌٥٣٢٤؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ ش؛
دولت‌آبادی، عزیز، سخنوران آذربایجان، تبریز، ١٣٥٥-١٣٥٧ ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١٦ ق؛
عارف، محمد بن محمد دارابی شیرازی، لطایف الخیال، نسخۀ عكسی دانشكدۀ ادبیات تبریز؛
نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٥٢ ش؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكره‌های فارسی، تهران،١٣٤٨- ١٣٥٠ ش؛
نصرآبادی، محمد طاهر، تذكرۀ نصرآبادی، به كوشش وحید دستگردی، تهران، ١٣١٧ ش؛
نوائی، عبدالحسین، شاه عباس، مجموعۀ اسناد و مكاتبات تاریخی، تهران، ١٣٦٦ ش.

عزیز دولت‌آبادی