آقا اَحْمَدْعَلی، فرزند شجاعت علی، از ادبای ایرانی مقیم هندوستان (١٢٥٥-١٢٩٠ق / ١٨٣٩-١٨٧٣م). او را به نام مولوی آقا احمدعلی، و نیز «مظهرعلی» (که سال تولد او را می‌نماید) نیز شناخته‌اند. نیاکان او در زمان نادرشاه به هندوستان رفته و ساکن آن دیار شده بودند. وی در داکا زاده شد و در همان‌جا به تحصیل علوم پرداخت، و به سبب احاطه‌ای که در آغاز جوانی بر ادبیات فارسی یافت، به شهرت رسید. در ١٢٧٩ق / ١٨٦٢م مدرسۀ احمدیه را در کلکته تأسیس کرد و تا هنگام مرگ، سرپرستی آن را خود برعهده داشت. در ١٢٨١ق / ١٨٦٤م به عنوان مدرس فارسی در مدرسۀ دولتی کلکته نیز برگزیده شد. در این اوقات غالب دهلوی، شاعر و ادیب هندی، در کتابی به نام قاطع برهان، فرهنگ معروف برهان قاطع را به شدت مورد انتقاد و تخطئه قرار داده بود. آقا احمدعلی به دفاع از برهان قاطع برخاست و در کتابی به عنوان مؤیّد برهان (کلکته، ١٢٨٢ق / ١٨٦٥م) انتقادات غالب را رد کرد. غالب در جواب مؤیّد برهان، کتاب شمشیر تیز را نوشت، و آقا احمدعلی با انتشار شمشیر تیزتر (کلکته، ١٢٨٥ق / ١٨٦٨م)، شمشیر تیز غالب را جواب گفت. این مشاجرۀ ادبی و کتابهایی که در طی آن نوشته شد از لحاظ تاریخ لغت‌نویسی فارسی و نقادی در مباحث لغوی دارای اهمیت بسیار است. از دیگر آثار وی یکی رسالۀ ترانه دربارۀ رباعیات فارسی است که بلوخمان در ١٨٦٧ به نشانۀ قدردانی از استاد خود آن را به چاپ رساند، و دیگری رسالۀ اشتقاق در دستور زبان فارسی است (کلکته، ١٢٨٩ق / ١٨٧٢م). آقا احمدعلی تعدادی از کتب مهم فارسی مانند مثنوی ویس و رامین، اسکندرنامۀ نظامی، اقبال‌نامۀ جهانگیری، منتخب‌التواریخ بداونی، مآثر عالم‌گیری و دو جزو اول اکبرنامۀ ابوالفضل علامی را تصحیح و در سلسله انتشارات انجمن آسیائی بنگال منتشر کرد. هفت آسمان، آخرین اثر احمدعلی است. او قصد داشت که کتاب جامعی دربارۀ مثنوی و مثنوی‌سرایان در ادب فارسی تألیف، و آن را بر حسب اوزان و بحور هفتگانۀ معمول در مثنوی، به هفت بخش (یا هفت آسمان) تقسیم کند، اما پس از نگاشتن مقدمه و بخش اول آن (آسمان اول در بحر سریع مطوی موقوف)، ناگهان درگذشت و این کار ناتمام ماند. احمدعلی در مقدمۀ این کتاب شرح حال ١٥ تن از مثنوی‌سرایان را آورده و در متن کتاب ٧٨ مثنوی فارسی در بحر سریع و سرایندگان آنها را معرفی کرده است. تذکرۀ هفت آسمان در ١٢٩٠ق / ١٨٧٣م در کلکته در سلسلۀ انتشارات انجمن آسیائی بنگال، و با مقدمه‌ای به زبان انگلیسی از بلوخمان چاپ شده است.

مآخذ

آقابزرگ، ذریعه، ٢٣ / ٢٨٥، ٢٥ / ٢٢٨؛
بلوخمان ه‌ . مقدمۀ انگلیسی بر هفت آسمانِ آقا احمدعلی، کلکته، انجمن آسیائی بنگال، ١٢٩٠ق / ١٨٧٣م؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، سنائی، ١٣٦٣ش، ٢ / ٤٠٨-٤١٠؛
نقوی، علی‌رضا، تذکره‌نویسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ش، صص ٥٨٥-٥٩٢؛
نیز:

Storey, C.A., Persian Literature, a bio-bibliographical-Survey., ١٩٢٧, ١ / ٩٠٥-٩٠٦.

بخش ادبیات