خالِدِ بْنِ رَبیعِ مَکّیِ طولانیِ هَرَوی، امیرفخرالدین، شاعر و دانشمند سدۀ ٦ ق/ ١٢ م، متخلص به خالد. اصل وی از مکۀ معظمه است؛ اما در خراسان زاده شد (واله، ٢/ ٧٩٦؛ صبا، ٢٣٥؛ هدایت، ١/ ١٣٩٢).
خالد معاصر انوری ابیوردی (٥٨٣ ق/ ١١٨٧ م) بود و با او دوستی و مکاتبه و مشاعره داشت. وی از شاعران دربار سلاطینی چون محمد بن ملکشاه (سل‌ ٤٩٨-٥١١ ق/ ١١٠٥-١١١٧ م)، برادرش سنجر سلجوقی (سل‌ ٥١١-٥٥٢ ق/ ١١١٧-١١٥٧ م) و علاءالدین جهانسوز غوری (سل‌ ٥٤٤-٥٥٦ ق/ ١١٤٩-١١٦١ م) به شمار می‌رفت (همانجاها؛ احمد‌علی، ٢/ ٦٠؛ آقابزرگ، ٩(٣)/ ٨١١).
در تذکره‌ها آمده است زمانی‌که علاءالدین جهانسوز خبر یافت انوری وی را هجو گفته است، خواست تا با همکاری ملک طوطی غُز او را بیازارد، اما خالد در نامه‌ای انوری را از حیلۀ سلطان مطلع گردانید (عوفی، ٣٤٢-٣٤٣؛ هدایت، همانجا). خالد به تصریح سمعانی (١٥/ ٢٦٣) مردی نیکوکار و اهل دوستی و معاشرت بود. تاریخ وفات او به طور دقیق مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد بعد از ٥٤٤ ق، که سال قتل سیف الدین سعدی است، روی داده باشد، زیرا وی به مناسبت همین واقعه سوگ‌نامه‌ای خطاب به سلطان سنجر سروده است (فروزانفر، ٣٥٨؛ صفا، ٢/ ٦٠٥).
خالد به دو زبان فارسی و تازی شعر می‌سرود و ابیاتی از وی در قالبهای غزل، قصیده، قطعه و رباعی در تذکره‌ها ثبت شده است (عوفی، همانجا؛ رازی، ٣٧- ٣٨؛ واله، ٢/ ٧٦٩-٧٧٠؛ هدایت، ١/ ١٣٩٣؛ احمدعلی، ٢/ ٦٠-٦١).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
احمد‌علی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمد باقر، لاهور، ١٩٧٠ م؛
رازی، امین‌احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
سمعانی، عبدالکریم، التحبیر، به کوشش منیره ناجی سالم، بغداد، ١٣٩٥ ق/ ١٩٧٥ م؛
صبا، محمد مظفر حسین، روز روشن، به کوشش محمد‌حسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٩ ش؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
فروزانفر، بدیع الزمان، سخن و سخنوران، تهران، ١٣٥٠ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
هدایت، رضا قلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٨٢ ش.

ناهید دادبه