دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٧٨ - حمدی افندی

حمدی افندی

حَمْدی اَفَنْدی، احمد، از شاعران و نویسندگان متأخر عثمانی (د ١٣٠٧ ق/ ١٨٨٩ م). تبارحمدی از داغستان (سامی، ٣/ ١٩٨٣) و خود اهل شروان بود (بروسه‌لی، ١/ ٢٤٦؛ ثریا، ٢/ ٢٥٠)؛ ازاین‌رو تخلص او را شروانی دانسته‌اند (کحاله، ١/ ٢١٢؛ بغدادی، ١/ ١٩٢).
حمدی پس از آموزش مقدمات در زادگاه خود، رهسپار استانبول شد و در آنجا به ادامۀ تحصیل پرداخت (بروسه‌لی، همانجا). نخست، معلم «رشدیه» یعنی مدرسۀ متوسطه و بعد مأمور «تحریر» یا کارمند ادارۀ ثبت اراضی دولت عثمانی و نفوس آنها شد؛ سپس به سلک روحانیت درآمد و از طرف «باب فتوا» که سازمان نصب و عزل شیخ‌الاسلامهای قلمرو عثمانی بود، مأموریتهایی یافت، تا سرانجام به دریافت «پایۀ حرمین»، یعنی مقام شیخ‌الاسلامی شهرهای مکه و مدینه نایل آمد.
حمدی در ١٢٩٤ ق/ ١٨٧٧ م برای مأموریتی به افغانستان فرستاده شد. در این سفر که از طریق هند صورت گرفت، فرصت یافت تا وقایع مأموریت خویش را طی سفرنامه‌ای بنویسد. در ١٢٩٦ ق/ ١٨٧٩ م مدیر ادارۀ «ترجمه و فنون» شد، و چون این نهاد به «انجمن تفتیش و معاینه»، یعنی ادارۀ انطباعات آن روز عثمانی تغییر یافت، حمدی نیز به ریاست آن برگزیده شد. در ١٣٠٥ ق/ ١٨٧٧ م در «مجلس معارف» (مجلس علمای عثمانی) عضویت یافت. حمدی در ١٣٠٧ ق/ ١٨٨٩ م، به مرگ ناگهانی درگذشت و در محلۀ ایوب استانبول به خاک سپرده شد (سامی، ثریا، بغدادی، همانجاها؛ نک‌ : پاکالین، I/ ١٤٢, ٥٣١, III/ ٣٧٦؛ ردهاوس، ذیل حرمین، نیز رشدیه).

آثـار

حمدی افندی به پشتوانۀ بهره‌ای که از علوم مختلف، چون ادبیات، فقه و هیئت داشت، آثاری متنوع پدید آورد که تقریباً تمامی آنها در زمان حیات وی به چاپ رسید (سامی، بروسه‌لی، همانجاها). این آثار را می‌توان، به‌ترتیب تاریخ چاپ، چنین برشمرد: ١. صور الکواکب، استانبول، ١٢٨٤ ق؛ ٢. مدخل انشاء، استانبول، ١٢٨٤ ق؛ ٣. مقالة العرفاء فی مسائل الحکماء، استانبول، ١٢٨٥ ق؛ ٤. اصول جغرافیای صغیر، استانبول، ١٢٨٨ ق؛ ٥. علم العروض و القوافی و البدیع، استانبول، ١٢٨٨ ق؛ ٦. ترجمۀ مقامات حریری، استانبول، ١٢٩٠ ق؛ ٧. نصائح شُبّان، استانبول، ١٢٩١ ق؛ ٨. اصول جغرافیای کبیر یا نزهةالبلدان لتنشیط الاخوان، استانبول، ١٢٩٢ ق؛ ٩. بلاغۀ لسان عثمانی، استانبول، ١٢٩٣ ق؛ ١٠. هندوستان و سوات و افغانستان سیاحتنامه‌سی ‌(سفرنامۀ هندوستان و ... )، استانبول، ١٢٩٤ و ١٣٠٠ ق؛ ١١. ترکجه مختصر اصول فقه (اصول فقه مختصر به ترکی)، استانبول، ١٣٠١ ق؛ ١٢. رهنمای مکالمۀ فارسیه، استانبول، ١٣٠١ ق؛ ١٣. ترکجه مختصر منطق (منطق مختصر به ترکی)؛ ١٤. خلاصة الفرائض؛ ١٥. قواعد سلیمیه (بروسه‌لی، بغدادی، همانجاها؛ نیز نک‌ : فهرس ... ، ١/ ٣١٦، جم‌ ؛ «فهرست ... »، ١٠٨).
حمدی‌افندی علاوه‌بر زبان ترکی که آثارش را به آن زبان می‌نوشت، به زبانهای عربی و فارسی نیز تسلط داشت. او به هر ٣ زبان، هم نثر می‌نوشت و هم شعر می‌سرود. ازجمله اشعار فارسی او، مخمسی است که براساس قصیدۀ عبدالرحمان جامی در نعت حضرت رسول (ص) سروده است (بروسه‌لی، همانجا).

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی، استانبول، ١٣١١ ق؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ ق؛
فهرس المطبوعات الترکیة العثمانیه، قاهره، ١٩٨٢ م؛
کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، داراحیاء‌التراث العربی؛
نیز:

Pakalin, M. Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٧١-١٩٧٢;
Redhouse, J., Yeni Türkçe-İngilizce sözlük, Istanbul, ١٩٨٤;
Şarkiyat Kütüphanesi Türkçe ve Osmanlıca kitaplar kataloğu, Tokyo, ١٩٨٥.
علی کاتبی