دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٧٧ - حلیمی
حلیمی
نویسنده (ها) :
بابک بنازاده اردبیلی
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٤ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
حَلیمی، لطفالله، فرهنگنویس، شاعر و سخنور سدۀ ٩ ق/ ١٥ م، در قلمرو عثمانی که از زندگانی وی آگاهی چندانی نداریم.
حاجیخلیفه (١/ ٢٢٥، ٢/ ١٢٤٦) از قاضی لطفالله حلیمی، فرزند یوسف درگذشته به روزگار دولت سلطان بایزید دوم عثمانی (حک ٨٨٦ - ٩١٨ ق/ ١٤٨١-١٥١٢ م) یـاد کرده است (مق ٩٠٠ ق/ ١٤٩٥ م)، گرچه در دیباچههای بیشتر دستنویسهای بازمانده از آثار شاعر، نام پدرش «ابویوسف» ضبط شده است (ازجمله دیباچههای قائمه و نثارالمَلِک، به نقل از بلوشه، II/ ٢٢٥, ٢٢٩؛ دبیرسیاقی، ٢٦٢- ٢٦٥؛ نیز نک : ریو، ١٣٧؛ فهرست ... ، ٤/ ١٨٨؛ فهرس ... ، ٢/ ٣٨).
حسن قراحصاری، فرهنگنویس همروزگار وی در دیباچۀ فرهنگ پـارسی بـه ترکی خـود ــ شامـل اللغـه ــ از حلیمی بـا عنوان «مولانا» یاد کرده، و او را قاضی سیواس معرفی نموده است (نک : دبیرسیاقی، ٢٦٩-٢٧٠). ثریا (٢/ ٢٤١) و بغدادی (١/ ٨٤٠)، حلیمی را ایرانیتبار دانستهاند و محمدطاهر بروسهلی (١/ ٢٧٣) که نیای او را از مردم آماسیه دانسته، شرح احوال وی و عبدالحلیم حلیمی چلبی (د ٩٢٢ ق/ ١٥١٦ م) را در هم آمیخته است (دربارۀ حلیم چلبی، نک : طاشکوپریزاده، ٣٨٠-٣٨٢).
حلیمی عمر طولانی داشت و نزد پادشاهان عثمانی ــ سلطان محمدخان فاتح (٨٥٥-٨٨٦ ق)، ابوالنصر سلطان بایزید دوم و سلطان سلیم خان یلوز (٩١٨- ٩٢٦ ق) ــ عزت و اعتبار داشته و پیش از به تختنشستن بایزید دوم معلم و مقرب وی بوده و ازجمله حکایات و دواوین فارسی را به وی آموخته، و بیشتر آثار خود را به نام او کرده است.
حلیمی همچنین با فراهم ساختن واژهنامهها و آثاری در حوزۀ دانشهای ادبی، به گسترش روزافزون زبان و ادب پارسی در قلمرو عثمانی ــ و نیز فرمانروایی تیموریان و ترکمانان ــ تأثیر بسیار داشت (صفا، ٤/ ١١٣-١١٤، ٥(١)/ ٣٩١-٣٩٤؛ یازیجی، ٣٢؛ مفتاح، ٢٢١).
آثار شناختهشدۀ حلیمی
١. منظومهای پزشکی به زبان پارسی، که آن را به سلطان محمد دوم عثمانی (حک ٨٥٥- ٨٨٦ ق/ ١٤٥١-١٤٨١ م) تقدیم نموده است.
٢. فرهنگ منظوم فارسی به ترکی، موسوم به نصاب حلیمی یا بحرالغرایب که به تقلید از نصاب الصبیان ابونصر فراهی فراهم آورده است. نسخههای خطی این اثر، هم در کتابخانههای ترکیه محفوظ است، هم یک نسخه در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی نگهداری میشود (نک : TS, II/ ١٩-٢٠؛ هاشمپور، فهرست ... مغنیسا، ١٣-١٤، ٣٣٧؛ ذاکرالحسینی، ١٣). شمار ابیات این منظومه حدود ٠٠٠‘ ٢ بیت است، که در یک مقدمه، یک فصل و دو قسم تنظیم شده است (همو، ٩).
٣. لغت حلیمی، یا قائمه، واژۀنامۀ ترکی به فارسی است و مؤلف در مقدمۀ این اثر نامی بر آنها ننهاده و تنها ذکر کرده که شرح بحرالغرایب است. در منابع دیگر با نامهای مختلف از آن یاد شده است. قراحصاری آن را رسالۀ قاسمیه خوانده، و حاجیخلیفه (١/ ٢٢٥، ٢/ ١٢١٥) از آن به قائمه یاد کرده است. به تصریح چندین نسخۀ خطی کهن، این کتاب بیشتر به لغت حلیمی شهرت داشته و به اعتبار فرهنگهای چندگانۀ حلیمی، متأخران با عنوانهایی چون فرهنگ حلیمی و شرح بحرالغرایب نیز از آن یاد کردهاند (ذاکرالحسینی، ١٩).
لغت حلیمی در حقیقت ترجمۀ ترکی همراه با تلخیص و تفصیل نثارالملک است (نک : همانجا). کهنترین دستنویس آن دستنویس ٨٨٨ ق/ ١٤٨٢ م تفلیس است، اما دستنویسهای کاملی نیز از آن موجود است (ریو، ١٣٧-١٣٩؛ فهرس، ٢/ ٣٨- ٣٩؛ ملک، ٣(١) ٥٨٦). حلیمی در این رساله از سرودههای سخنوران ترک پارسیگو شواهدی ذکر کرده است (متقی، ١/ ٢٠٥).
این اثر مشتمل بر دو بخش است: بخش اول، واژهنامۀ فارسی به ترکی است؛ و بخش دوم شامل دانشهای گوناگون ادبی مثل عـروض و قافیـه و بدیع است (نک : دیباچه، به نقل از بلوشه، II/ ٢٢٥, ٢٢٩؛ حاجیخلیفه، ١/ ٢٢٥، ٢/ ١٣١٥؛ داعیالاسلام، ٥/ ٥٢؛ هاشمپور، فهرست ... ترکیه، ١٢، ٢٣، ٤٨، ١٣٦، ١٩٢، ٣٣٤).
٤. نثارالملک، فرهنگ پارسی به ترکی. به تصریح مؤلف نام کتاب مطابق حساب جمل یا حروف ابجد، با تاریخ ٨٧٢ ق آن موافق افتاده است. نثارالملک به شاهزادۀ عثمانی، بایزید دوم، فرزند سلطان محمدفاتح پیشکش شده است (نک : دیباچه، به نقل از بلوشه، II/ ٢٢٩؛ دانشپژوه، ٣/ ٤٠، ٤/ ٦٩٢). از آنجا که حلیمی در دیباچۀ این کتاب از بحرالغرایب نام برده، میتوان نتیجه گرفت که آن را پیش از ٨٧٢ ق/ ١٤٦٧ م فراهم آورده است (بلوشه، همانجا؛ دبیرسیاقی، ٢٦٢-٢٦٣).
٥. مصرحةالاسماء، فرهنگ عربی به پارسی، که حلیمی آن را در ٨٧٢ ق بـه نـام شاهزادۀ عثمانـی ــ بایزید دوم ــ نوشته (نک : دیباچه، به نقل از منزوی، ٢٠١-٢٠٢؛ ملک، ١/ ٥٠٤ - ٥٠٥)، و در آن، معانی اسمهای عربی را به پارسی گزارش کرده است (شورا، ٣٧/ ٣٧٥- ٣٧٦). دو دستنویس تاریخدار ٨٨٦ ق/ ١٤٨١ م و ٨٨٨ ق/ ١٤٨٣ م از مصرحه به یادگار مانده است (مرکزی، ٥٥٢ -٥٥٣؛ شورا، همانجا).
٦. قصیدۀ تائیه (دفتر ... ، ٢٤٣). این ادیب پارسیدان در ٨٨٢ ق/ ١٤٧٧ م چامهای تائی به عربی سروده و آن را به سلطان محمد پیشکش کرده است. وی ظاهراً در آن جامه به گزارش شمهای از احوال خود نیز پرداخته است (بروسهلی، ١/ ٢٧٣).
٧. فرائض حلیمی، در بردارندۀ متن و شرح (حاجیخلیفه، ٢/ ١٢٤٦) که به زبان تازی نوشته شده و موضوع آن، شرح و توضیح نامها و اوصاف خداوند است (دوبراچا، II/ ٨٨٣-٨٨٤).
علاوه بـر ٧ اثری کـه معرفی شد، مصطفى ارکـان (ص ٣٤١-٣٤٣)، آثار دیگری، ازجمله ترجمهای به پارسی از قرآن کریم را نیز به حلیمی نسبت داده است.
شاعری دیگر متخلص به حلیمی و مشهور به حلیمی شروانی در نیمۀ نخست سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م در دستگاه سلاطین عثمانی میزیسته که گونههای مختلف شعر از او به یادگار مانده است (نفیسی، ٢/ ٦٩٧؛ نیز نک : تربیت، ١٢٣). همچنین رسالهای عرفانی و حاشیهای بـر شرح ایساغوجی از او باقـی است (نک : فهرس، ٢/ ١٩٩؛ هاشمپور و آقسو، ٤٧٥؛ بایاوغلو، III (٣٤)/ ١٤).
مآخذ
بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق؛
بغدادی، هدیه؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ ش؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ ق؛
حاجیخلیفه، کشف؛
داعیالاسلام، محمدعلـی، فرهنگ نظام، تهران، ١٣٦٤ ش؛
دانشپژوه، محمدتقی و ایرج افشار، نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٢ ش؛
دبیرسیاقی، محمد، فرهنگهای فـارسی و فرهنگ گـونهها، تهـران، ١٣٦٨ ش؛
دفتر کتبخانۀ ایـاصوفیه، استانبول، ١٣٠٤ ق؛
ذاکرالحسینی، محسن، «حلیمی و فرهنگهایش»، نامۀ فرهنگستان، تهران دیماه ١٣٨٣، ضمیمۀ شم ١٨؛
شورا، خطی؛
صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٢- ١٣٦٩ ش؛
طاشکوپریزاده، احمد، الشقائق النعمانیة، به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ ق؛
فهرست الکتب العربیة المحفوظة بالکتبخانة الخدیویة، قاهره، ١٣٠٧ ق؛
فهرس المخطوطات الفارسیة، قاهره، ١٩٦٧ م؛
متقی، حسین، فهرست نسخههای خطی ترکی، به کوشش محمود مرعشینجفی، قم، ١٣٨١ ش؛
مرکزی، میکروفیلمها؛
مفتاح، الهامه و وهاب ولی، نگاهی به روند نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسی در ترکیه، تهران، ١٣٧٤ ش؛
ملک، خطی؛
منزوی، علینقی، فرهنگنامههای عربی به فارسی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
هاشمپور سبحانی، توفیق، فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانۀ مغنیسا، تهران، ١٣٦٦ ش؛
همو، فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانههای ترکیه، تهران، ١٣٧٣ ش؛
همو و حسامالدین آقسو، فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانۀ دانشگاه استانبول، تهران، ١٣٧٤ ش؛
یازیجی، تحسین، پارسینویسان آسیای صغیر، تهران، ١٣٧١ ش؛
نیز:
Bayoğlu, S. et al., Türkiye yäzmaları toplu kataloğu, Ankara, ١٩٨٧;
Blochet, E., Catalogue des manuscrits persans de la Bibliothèque nationale, Paris, ١٩٠٥;
Dobrača, K., Katalog Arapskih, Turskih i Perzijskih Rukopisa, Sarajevo, ١٩٧٩;
Erkan, M., «Halîmî, Lutfullah», Türkiye diyanet vakfı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧, vol. XV;
Rieu, Ch., Catalogue of the Turkish Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨٨;
TS.
بابک بنازادۀ اردبیلی