دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٦٦ - حسین دوست سنبهلي

حسین دوست سنبهلي

حُسِیْنْ دوسْتِ سَنْبْهَلی، ادیب، شاعر و تذکره‌نویس پارسی‌گوی شبه‌قاره در سدۀ ١٢ ق/ ١٨ م، معروف به میرحسین و متخلص به حسینی.
پدرش مولوی ابوطالب، و اصالتاً از مردم سنبهل از توابع مرادآباد در شمال هند بود (حسین‌دوست، ٣؛ نقوی، تذکره‌نویسی ... ، ٣١٧؛ هادی، ٢٤٣). وی در ١٩ سالگی همراه یکی از استادان خود به نام شیخ فضل‌الله برای کسب علوم متداول آن روزگار به شاه‌جهان‌آبادِ دهلی رفت (حسین‌دوست، همانجا). در آنجا افزون بر فراگیری دانشهای ادبی، از محضر شاعران نیز بهره‌ها برد و ضمن کسب علوم مختلف، در شعر هم مهارت یافت (همانجا؛ استوری، ١٠٠-١٠١؛ نقوی، همانجا).
حسین‌دوست سنبهلی در ١١٦٣ ق/ ١٧٥٠ م، به خواهش گروهی از دوستان خود به تألیف تذکرۀ حسینی همت گمارد و آن را به شاه شرف‌الدین محمود پیشکش کرد (نک‌ : همانجا؛ نقوی، همان، ٣١٨). این کتاب مجموعه‌ای است از یادداشتهای کوتاه و مختصر مؤلف در معرفی حدود ٤٤٥ تن شاعر متقدم و متأخر و یا دربارۀ برخی از اولیا و شاهزادگان شاعر که به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است (نک‌ : جم‌ ؛ استوری، همانجا؛ نقوی، همان، ٣٢٠). مؤلف نام مآخذ و منابع مورد استفادۀ خود را در هیچ جای کتاب نیاورده و حتى برای حکایات و لطایف مورد اشارۀ خود نیز مأخذی ذکر نکرده است (همانجا؛ گلچین معانی، ١/ ٢١١؛ نیز نک‌ : حسین‌دوست، جم‌ ). شیوۀ حسین‌دوست سنبهلی در تألیف تذکرۀ حسینی ممکن است پژوهنده را بدین نتیجه برساند که اساساً یکی از هدفهای وی در تألیف این تذکره، جمع‌آوری حکایاتی بوده است که در این اثر ثبت شده است (نقوی، همانجا). تأکید مؤلف در این اثر بر ستایش اشعار شاعران است و در ذکر شرح احوال مختصر آنان چنان که باید، دقت نکرده است (گلچین معانی، ١/ ٢١٢؛ نقوی، «شعراکی ... »، ١٨٩).
سبک انشای مؤلف غالباً ساده، اما در تعریف و توصیف شعر شاعران از نثر مصنوع استفاده شده است. این تذکره در ١٢٩٢ ق/ ١٨٧٥ م در لکهنو به طبع رسیده است (نقوی، تذکره‌نویسی، ٣٢٢؛ مدرس، ٣/ ٨٨). حسین‌دوست سنبهلی در ١١٧٣ ق/ ١٧٦٠ م از دهلی به بَریلی رفت و در آنجا به تألیف رسالۀ تشریح نادر یا تشریح الحروف در صرف فارسی و صنایع و بدایع فن معما و عروض و قوافی پرداخت. شرحی به نثر در تلخیص تیمورنامۀ هاتفی از دیگر آثار او ست (منزوی، ١/ ٨١١؛ بشیرحسین، ٣/ ٦٠٦؛ استوری، همانجا).

مآخذ

استوری، «تذکرۀ شعرا»، ترجمۀ تقی بینش، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، ١٣٤٨ ش، س ٥، شم‌ ١؛
بشیرحسین، محمد، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٧٢ م؛
حسین دوست سنبهلی، تذکرۀ حسینی، لکهنو، ١٢٩٢ ق؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ١٣٤٨ ش؛
مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانةالادب، تهران، ١٣٦٩ ش؛
منزوی، خطی مشترک؛
نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ ش؛
همو، «شعراکی تذکری»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢ م، ج ٣؛
نیز:

Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥.
پریسا سنجابی