اَقْدَسیِ مَشْهَدی، محمد (د ١٠٠٢ ق / ١٥٩٤ م)، از شعرای عهد صفوی. او در مشهد زاده شد (نك‌ : اوحدی، ١٧٠؛ گلچین، ١٤، ١٨؛ قس: فخرالزمانی، ٢٣٥، كه زادگاه وی را سبزوار ذكر كرده است). سال ولادت وی دانسته نیست، اما از آنجا كه درگذشت او را در ٢٦ سالگی نوشته‌اند (نك‌ : اوحدی، ١٧١؛ نفیسی، ١ / ٥١٧)، ولادت وی می‌بایست در ٩٧٦ ق / ١٥٦٨ م باشد.
اقدسی در اوایل جوانی هجویه‌ای سرود و آن را به جنونی قندهاری نسبت داد، اما پس از برملا شدن آن از بیم جان گریخت. گویند به عتبات رفت و در آنجا توبه كرد و اشعاری در مدح امامان سرود (اوحدی، ١٧٠؛ نیز نك‌ : فخرالزمانی، ٢٣٥-٢٣٦) و پس از بازگشت در اوایل سلطنت شاه عباس (سل‌ ٩٩٦- ١٠٣٨ ق / ١٥٨٨- ١٦٢٩ م) به قزوین رفت و به دربار وی راه یافت و هم در آنجا با كسانی چون تقی‌الدین اوحدی صاحب عرفات العاشقین آشنا شد و در زمرۀ دوستان وی درآمد. سپس راهی اصفهان و شیراز شد و در این دو شهر نیز همراه با اوحدی، حكیم شفایی و میرجنونی در مجالس مباحثه و مشاعره شركت می‌كرد. بار دیگر در شیراز به سبب برخی اشعارش خشم مردم را برانگیخت و این بار به اشارۀ اوحدی از مهلكه جان به در برد و به زیارت عتبات رفت و در ١٠٠١ ق به اصفهان بازگشت و سپس به قزوین رفت و در آنجا درگذشت (اوحدی، ١٧٠-١٧١؛ نك‌ : گلچین، ١٥؛ قس: فخرالزمانی، ٢٣٥-٢٣٧).
با آنكه عمر اقدسی چندان نپایید كه در شاعری به كمال رسد، اما اشعار وی تحسین بسیاری از تذكره‌نویسان را برانگیخت. از جمله ركن‌الدین مسعود كاشانی در مجموعۀ خیال مثنوی زیبایی در ستایش از اقدسی سروده، و در یكی از ابیات آن ماده تاریخی نیز برای درگذشت شاعر داده است، كه براساس این ماده تاریخ (زعالم اقدسی رفت) وی در ١٠٠٣ ق درگذشته است (همو، ٢٣٧-٢٤٢).
از اقدسی افزون بر ابیات پراكنده كه در تذكره‌ها موجود است، ساقی‌نامۀ دلنشینی نیز برجای مانده كه در آن شرحی كوتاه از مجلس طرب شاه عباس صفوی آمده است. ابیات این ساقی‌ نامه آكنده از استعاره‌ها و صور خیال بدیع است. متن كامل آن در تذكرۀ میخانه تألیف فخرالزمانی قزوینی و به كوشش احمد گلچین معانی در تهران (١٣٤٠ ش) چاپ شده است.

مآخذ

اوحدی بلیانی، تقی‌الدین، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملك، شم‌ ٥٣٢٤؛
فخرالزمانی، عبدالنبی، تذكرۀ میخانه، به كوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
گلچین معانی، احمد، «اقدسی مشهدی»، نشریۀ فرهنگ خراسان، مشهد، ١٣٣٩ ش، س ٣، شم‌ ١؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش.

بخش ادبیات فارسی