اَشْرَفْ عَلی خان فَغان (١١٤٠-١١٨٦ ق / ١٧٢٨-١٧٧٢ م)، شاعر اردو و فارسی زبان شبه قاره. وی در دهلی متولد شد. پدر او میرزا علی خان، متخلص به نكته، از رجال دربار محمدشاه (حك‍ ١١٣١-١١٦١ ق)، و عمّش ایرج خان، «ناظمِ» بنگال بود. فغان به‌سبب آنكه برادر رضاعی (در تركی: كوكه) احمدشاه (حك‍ ١١٦١-١١٦٧ ق) بود، لقب «كوكه خان» و «كوكل تاش خان» یافت (امرالله، ١٥٠؛ شفیق، ٢٦٢؛ شورش، رموز ... ، ٤٥٠؛ شیفته، ٤٠٠؛ قائم، ١٥٧- ١٥٨) و هم از او منصب پنج هزاری گرفت (همانجا).
پس از عزل احمدشاه از حكومت (١١٦٧ ق / ١٧٥٤ م) و آشفته شدن اوضاع دهلی، اشرف علی خان این شهر را ترك كرد و پیش عمّ خود به مرشدآباد بنگال رفت، اما چون عنایتی از او ندید، وی را هجو كرد و به دهلی بازگشت. چندی بعد به مقربان نواب شجاع‌الدوله، ناظمِ اَوَده پیوست (شفیق، همانجا)، ولی به دنبال مطایبه‌ای ناخوشایند، از نواب آزرده شد و در ١١٧٠ ق / ١٧٥٧ م به عظیم‌آباد رفت (امرالله، ١٥٢؛ شفیق، همانجا؛ مصحفی، ٢٠٢؛ میرحسن، ٢١٢) و در آنجا در شمار ندیمان مهاراجه شتاب رای ناظمِ صوبۀ عظیم‌آباد درآمد و به درخواست مهاراجه در ١١٨١ ق / ١٧٦٧ م از سوی شاه عالم (حك‍ ١١٧٣-١٢٢١ ق) لقب «ظریف‌الملك» گرفت و چند روستا نیز به عنوان تیول بدو اعطا شد (شفیق، شورش، همانجاها؛ علی حسن، ٣١٨)، اما در اینجا هم بر سرسخنی از مهاراجه آزرده شد و به حكام انگلیسی كمپانی هند شرقی پیوست (قاسم، ٢ / ٧٢) و باقی عمر را در عظیم‌آباد به آرامش سپری كرد و سرانجام، در این شهر درگذشت (امرالله، شفیق، شیفته، همانجاها؛ عشقی، ١٠١؛ مبتلا، ١٧٩). عشقی و شیفته تاریخ وفات او را به خطا ١١٨٨ق و ١١٩٦ ق آورده‌اند (همانجاها).
فغان در شعر فارسی شاگرد محمدرضا قزلباش خان امید (ه‍ م) و در شعر اردو شاگرد علیقلی خان ندیم بود و با شاعران معاصر خود همچون میرتقی میر دهلوی و غلام حسین شورش عظیم‌آبادی روابط دوستانه‌ای داشت (امرالله، همانجا؛ باطن، ١٨٥-١٨٦؛ شورش، «تذكره»، ١٠٠، رموز، همانجا؛ شوق، ٧٤؛ میر، ٧٤؛ ناصر، ١ / ١٢١). بیشتر اشعار او به اردوست و گاهی نیز به فارسی غزل می‌سرود كه خوب از عهده برمی‌آمد. وی از دقایق و نكات شعری به خوبی آگاه بود. تازگی كلام و طبع نازك و حسن بیان از اشعارش هویداست. او شاعری خوشرو، بذله‌گو و ظریفه‌پرداز بود و خود را «ابلغ ظرفا» می‌نامید. كسانی را كه از آنان شكایت داشت و آزرده می‌شد، هجو می‌كرد تا آنجا كه مردم عصر از هجو او در بیم بودند. وی قصایدی نیز در مدح حضرت علی و امام رضا (ع) و مرثیه‌هایی هم در مصائب اهل بیت (ع) سروده است (امرالله، ١٥٠-١٥٢؛ علی جواد، ٢٤٠؛ باطن، شفیق، شوق، عشقی، علی حسن، میر، ناصر، نیز شورش، «تذكره»، رموز ... ، همانجاها).
نسخه‌هایی از كلیات اشعار او كه در حدود ٢ هزار بیت است (همو، «تذكره»، نیز مبتلا، میرحسن، همانجاها)، در كتابخانۀ بادلیان آكسفرد و كتابخانۀ مولوی محمدشفیع در لاهور موجود است (نك‍ : اته، شم‍ ٢٣٢٥؛ بشیرحسین، ٥٤٩). گزیدۀ دیوان او به كوشش صباح‌الدین عبدالرحمان در ١٩٥٠ م در كراچی به چاپ رسیده كه در آن تنها بخشی از قصاید، قطعات و هجویات او به اردو و نیز اشعار فارسی وی آمده است.

مآخذ

امرالله اله‌آبادی، احمد، «تذكرۀ مسرت افزا»، به كوشش قاضی عبدالودود، فصلنامۀ معاصر، پتنه، شم‍ ٢؛
باطن، میر قطب‌الدین، گلستان بی‌خزان، لكهنو، ١٩٨٢ م؛
بشیر حسین، محمد، فهرست مخطوطات شفیع، لاهور، ١٩٧٢ م؛
شفیق اورنگ‌آبادی، لچهمی نرائن، «تذكرۀ گل رعنا»، تین تذكری، به كوشش نثار احمد فاروقی، دهلی، ١٩٦٨ م؛
شورش عظیم‌آبادی، میرغلام‌حسین،«تذكره»، دو تذكری، به كوشش كلیم‌الدین احمد، پتنه، ١٩٦٣ م؛
همو، رموز الشعرا، به كوشش محمود الٰهى، لكهنو، ١٩٨٤ م؛
شوق، قدرت‌الله، تذكرۀ طبقات الشعرا، به كوشش نثار احمد فاروقی، لاهور، ١٩٦٨ م؛
شیفته، محمدمصطفى خان، تذكرۀ گلشن بی‌خار، به كوشش كلب علی‌خان فائق، لاهور، ١٩٧٣ م؛
عشقی عظیم‌آبادی، محمد وجیه‌الدین، «تذكرۀ عشقی»، دو تذكری، به كوشش كلیم‌الدین احمد، پتنه، ١٩٦٣ م؛
علی جواد زیدی، دهلوی مرثیه‌گو، كراچی، ١٩٨٨ م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، بهوپال، ١٢٩٥ ق؛
قاسم، میر قدرت‌الله، مجموعۀ نغز، به كوشش محمود شیرانی، دهلی، ١٩٧٣ م؛
قائم، قیام‌الدین، تذكرۀ مخزن نكات، به كوشش اقتدا حسن، لاهور، ١٩٦٦ م؛
مبتلا لكهنوی، مردان علی‌خان، گلشن سخن، به كوشش مسعود حسن رضوی ادیب، علیگره، ١٩٦٥ م؛
مصحفی، غلام همدانی، تذكرۀ هندی، به كوشش اكبر حیدری كاشمیری، لكهنو، ١٩٨٠ م؛
میر، میرتقی، نكات الشعرا، به كوشش مولوی عبدالحق، كراچی، ١٩٧٩ م؛
میرحسن، تذكرۀ شعرای هندی، به كوشش اكبر حیدری كاشمیری، لكهنو، ١٩٧٩ م؛
ناصر، سعادت علی خان، تذكرۀ خوش معركه زیبا، به كوشش مشفق خواجه، لاهور، ١٩٧٠ م؛
نیز:

Ethé, H., Catalogue of the Persian, Turkish, Hindŭstânî and Pushtû Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford, ١٩٣٠
عارف نوشاهی