اَدیبِ طوسی‌، محمدامین‌ (١٢٨٣-١٣٦١ش‌/ ١٩٠٤-١٩٨٢م‌)، شاعر، نویسنده‌ و محقق‌ معاصر، فرزند شیخ‌ محمدحسین‌ گیلانی‌ (تنكابنی‌) از علمای‌ دینی‌.
وی‌ در مشهد زاده‌ شد و مقدمات‌ فقه‌ و ادب‌ را چون‌ صرف‌ و نحو، معانی‌ و بیان‌ و منطق‌ نزد پدر و ادیب‌ نیشابوری‌ فرا گرفت‌ (صدرهاشمی‌، ٤/ ١٨١؛ هدایت‌، ٨٥). آنگاه‌ به‌ سبزوار رفت‌ و در محضر افتخارالحكما، شاگرد ملاهادی‌ سبزواری‌، حكمت‌ و فلسفه‌ آموخت‌. ادیب‌ افزون‌ بر تحصیل‌ علوم‌ قدیم‌، تحصیلات‌ دانشگاهی‌ را نیز به‌ پایان‌ رسانید. در ١٣٤٢ق‌/ ١٩٢٤م‌ به‌ منظور تكمیل‌ دانش‌ به‌ بغداد سفر كرد و ٣ سال‌ در آنجا به‌ تحصیل‌ زبان‌ عربی و انگلیسی‌، و نیز تدریس‌ ادبیات‌ فارسی‌ پرداخت‌ (طاووسی‌، ٦؛ مشار، ١/ ٦٨٥ -٦٨٦؛ حقیقت‌، ٣٨؛ اسحاق‌، ٢/ ٤٦). ادیب به‌ زبانهای‌ انگلیسی‌، اردو، عربی‌ و تركی‌ تسلط داشت‌ و نزد هرتسفلد، ویلسن‌ و مستشرقان‌ دیگر به تحصیل‌ سانسكریت‌، پهلوی‌، عبری‌ و كلدانی‌ پرداخته‌ بود (صدرهاشمی‌، همانجا).
ادیب‌ از ١٣٠٤ تا ١٣٠٧ش‌ به‌ بیشتر شهرهای‌ ایران‌ و نیز كشورهای‌ مختلف‌ از جمله‌ هندوستان‌، عربستان‌، مصر و تركیه‌ سفر كرد (برقعی‌، ١/ ٢٣٠؛ وحید دستگردی‌، ١٥٤) و خود در قصیدۀ «خانه‌ به‌دوش‌» به‌ این‌ سفرها اشاره‌ كرده‌ است‌ (ص‌ ١٧- ١٨). پس‌ از مراجعت‌ به‌ ایران‌ به‌ استخدام‌ وزارت‌ فرهنگ‌ درآمد و به‌ تدریس در مدارس‌ مشهد، تهران‌ و یزد اشتغال‌ ورزید و سپس‌ سالیان‌ دراز در تبریز زیست‌ و در دانشكدۀ ادبیات‌ دانشگاه‌ این‌ شهر به‌ تدریس‌ پرداخت‌، تا بازنشسته‌ شد (مشار، اسحاق‌، هدایت‌، همانجاها). وی‌ مدتی‌ مدیریت‌ نشریۀ دانشكدۀ ادبیات‌ تبریز، و نیز سردبیری‌ مجلۀ ماهتاب‌ را ــ كه‌ در سالهای‌ ١٣١٦-١٣١٧ش‌ در تبریز منتشر می‌شد - برعهده‌ داشت‌ (سودبخش‌، ٦١٧؛ فهرست‌...، ١/ ١٣٠؛ صدرهاشمی‌، همانجا). ادیب‌ طوسی‌ پس‌ از بازنشستگی‌ به‌ تهران‌ آمد و همانجا درگذشت‌ (افشار، ١٣/ ١٩٨؛ برقعی‌، همانجا).
ادیب‌ به‌ سبك‌ خراسانی‌ شعر می‌سرود (پروین‌ گنابادی‌، ٥١٦؛ طاووسی‌، ٧). بیشتر اشعار وی‌ در قالب‌ غزل‌ و قصیده‌ است‌، اما مثنوی‌، دو بیتی‌، تركیب‌ بند و رباعی‌ نیز در دیوان‌ او به‌چشم‌ می‌خورد. شعر ادیب‌ بسیار ساده‌ و بی‌پیرایه‌ است‌، با این‌ حال‌ وی‌ در اشعار خود از استعاره‌، تشبیه‌، انواع‌ صنایع‌ بدیعی‌ نظیر جناس‌ و طباق‌ استفادۀ فراوان‌ كرده‌ است‌ (نك‌ : ص‌ ١٢٢، ١٤٨، ١٤٩، ١٧٤، جم‌) . ادیب‌ علاوه‌ بر شعر كلاسیك‌، شعر نو نیز می‌سرود (نك‌ : ص‌ ٣٦٥- ٣٧٨).

آثار

آثار فراوانی‌ در زمینه‌های‌ مختلف‌ ادبی‌، تاریخی‌ و جز آنها از ادیب‌ بر جای‌ مانده‌ است‌. مهم‌ترین‌ موضوعهایی‌ كه‌ دربارۀ آنها به‌ نگارش‌ و تحقیق‌ پرداخته‌، عبارتند از:

الف‌ - گردآوری‌ واژه‌نامه‌ و فرهنگ‌ فارسی‌

١. ذیلی‌ بر برهان‌ قاطع‌ یا فرهنگ‌ لغات‌ بازیافته‌، تبریز، ١٣٤٥ش‌؛ ٢. فرهنگ‌ لغات‌ ادبی‌، تبریز، ١٣٤٥-١٣٤٦ش‌.

ب‌ - تاریخ‌

١. تاریخ‌ دینی‌ ایران‌ قدیم‌، در ٢٢ مجلد كه‌ جلد اول آن‌ در تهران‌ چاپ‌ شده‌ است‌؛ ٢. تخت‌ سلیمان‌ (رساله‌ای‌ در ایران‌ باستان‌)، تهران‌.

ج‌ - دستور زبان‌ فارسی‌

دستور نوین‌ زبان‌، تهران‌، ١٣١٢ش‌.

د - تحقیق‌ در متون‌ ادبی‌ و شرح‌ و تلخیص‌ آثار دیگران‌

١. شرح‌ تهذیب‌ المنطق‌ سعدالدین‌ تفتازانی‌؛ ٢. تلخیص‌ مثنوی‌؛ ٣. نقد الادب‌، گزیده‌ای‌ از ادبیات‌ عرب‌ كه‌ در بغداد به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

ه‌ - داستان‌ و رمان‌

١. انتقام‌ عشق‌، تبریز، ١٣١٧ و ١٣١٩ش‌؛ ٢. جوكی‌ در جنگل‌؛ ٣. دخمه‌های‌ سیاه‌ یا كلبۀ بدبختان‌، تبریز، ١٣٢٠ش‌؛ ٤. درویش‌ گمنام‌؛ ٥. شبح‌ مخوف‌؛ ٦. مرد عجیب‌ .

و - گویشها، لهجه‌ها و ترانه‌های‌ محلی‌

١. رابطۀ اوزان‌ شعر فارسی‌ با اوزان‌ ترانه‌های‌ محلی‌ ایران‌، تبریز،١٣٣٢ش‌؛ ٢. لغات‌ آذری‌، تبریز؛ ٣. فرهنگ‌ لغات‌ لهجه‌های‌ محلی‌ ایران‌ .

ز - مجموعه‌های‌ شعری‌

١. ایام‌ كودكی‌، تهران‌، ١٣١٢ش‌؛ ٢. پیام‌ فردوسی‌، تهران‌، ١٣١٣ش‌؛ ٣. دیوان‌، تبریز، ١٣٤١ش‌.
از ادیب‌ طوسی‌ مقالات‌ ادبی‌ متعددی‌ در نشریۀ دانشكدۀ ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ تبریز، مجله‌های‌ ایران‌ باستان‌، ارمغان‌ و همچنین‌ در روزنامه‌های‌ شفق‌ سرخ‌ و مهر ایران‌ به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌ (نك‌ : مشار، ١/ ٦٨٥ -٦٨٧؛ حقیقت‌، صدر هاشمی‌، همانجاها).

مآخذ

ادیب‌ طوسی‌، محمدامین‌، دیوان‌، به‌كوشش‌ مهریار طاووسی‌، تبریز، ١٣٤١ش‌؛
اسحاق‌، محمد، سخنوران‌ نامی‌ ایران‌ در تاریخ‌ معاصر، ١٣٦٣ش‌؛
افشار، ایرج‌، «محمدامین‌ ادیب‌ طوسی‌»، آینده‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌، س‌ ١٣؛
برقعی‌، محمدباقر، سخنوران‌ نامی‌ معاصر ایران‌، قم‌، ١٣٧٣ش‌؛
پروین‌ گنابادی‌، محمد، گزینۀ مقاله‌ها، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
حقیقت‌، عبدالرفیع‌، فرهنگ‌ شاعران‌ زبان‌ پارسی‌ از آغاز تا امروز، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
سودبخش‌، لیلا، فهرست‌ نشریات‌ ادواری‌ كتابخانۀ مركزی‌ فارس‌، شیراز، ادارۀ كل‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌ فارس‌؛
صدر هاشمی‌، محمد، تاریخ‌ جرائد و مجلات‌ ایران‌، اصفهان‌، ١٣٦٣ش‌؛
طاووسی‌، مهریار، مقدمه‌ بر دیوان‌ ادیب‌ طوسی‌ (هم‌)؛
فهرست‌ مجلات‌ موجود در كتابخانۀ آستان‌ قدس‌ رضوی‌، مشهد، ١٣٦١ش‌؛
مشار، خانبابا، مؤلفین‌ كتب‌ چاپی‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
وحید دستگردی‌، حسن‌، «ادیب‌ طوسی‌»، ارمغان‌، تهران‌، ١٣٠٩ش‌، س‌ ١١، شم‌ ١؛
هدایت‌، محمود، گلزار جاویدان‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌.

عزت‌ ملاابراهیمی‌