دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠٥ - ادب
ادب
نویسنده (ها) :
محمد قاسم زاده
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَدَب، نام چند نشریه در سدۀ ١٤ق به زبانهای فارسی، عربی و اردو در سرزمینهای اسلامی.
الف ـ در ایران
١. ادب، نشریهای به زبان فارسی، به سردبیری میرزامحمد صادق امیری، ملقب به ادیبالممالك فراهانی (١٢٧٧-١٣٥٥ق). این نشریه نخست در ١٣١٦ق، در تبریز به صورت هفتگی با نام جریدۀ ادب، و از شمارۀ دوم با حذف كلمۀ جریده با خط نستعلیق و چاپ سنگی به طبع میرسید، اما عملاً هر ١٠ روز یك بار انتشار مییافت. پس از نشر شمارۀ هفدهم، كوتاه زمانی كار آن متوقف شد، ولی پس از پایهگذاری مدرسۀ لقمانیه كه مدیری آن را ادیب الممالك برعهده داشت، بار دیگر انتشار آن با حمایت مالی آن مدرسه، ازسرگرفته شد و دردوسال، ٢١ شمارۀ آن انتشار یافت (آرینپور، ١/ ٢٤٨؛ تربیت، ٤٠٦؛ صدرهاشمی، ١/ ٨٠ -٨١).
ادیب الممالك در اوایل ١٣١٨ق به قفقاز، و از آنجا به مشهد رفت و نشر ادب را در آن شهر پی گرفت. نخستین شمارۀ این دوره در ٤ رمضان ١٣١٨ و پس از آن تا ٣ سال به طور مرتب و به صورت هفتگی انتشار یافت. آخرین شمارۀ ادب در ٢٨ شوال ١٣٢٠ در مشهد منتشر شد و با بازگشت ادیبالممالك به تهران، ادارۀ این نشریه نیز به پایتخت انتقال یافت و نخستین شمارۀ آن در تهران در ٢٧ رجب ١٣٢١ انتشار یافت. ادیب الممالك دو سال در تهران به كار ادامه داد و در ١٣٢٣ق كه عازم باكو شد، ادارۀ آن را به مجدالاسلام كرمانی سپرد. آخرین شمارۀ این نشریه، یعنی شمارۀ ١٨٩ در ١٤ ربیعالثانی ١٣٢٤ از چاپ خارج شد و با تبعید مجدالاسلام كرمانی به كلات، این نشریهتعطیل شد (محیط طباطبایی، ٢١٧؛ فرامرزی، ٨؛ دانشنامه).
ادب در سال نخست تنها به درج مطالب علمی میپرداخت و از سال دوماخبار و تفسیرهای سیاسی نیز در آن به چاپ میرسید كه تأثیر بسزایی در آگاهی ایرانیان از اوضاع جهانی داشت (سرداری نیا، ٦٠).
٢. ادب، نشریهای به زبان فارسی، به سرپرستی احمد روحی كرمانی كه به صورت ماهانه و چاپ سنگی، در قطع خشتی در كرمان منتشر میشد. نخستین شمارۀ این نشریه در اول ذیحجۀ ١٣٣٧ انتشار یافت و عطاءالملك روحی و دكتر عیسی خان از نویسندگان آن بودند (دانشنامه؛ نفیسی، ٤٥).
٣. ادب، مجلۀ ماهانهای به زبان فارسی كه در ١٣٣٨ق در تبریز به وسیلۀ دانشآموزان مدرسۀ متوسطه انتشار مییافت (دانشنامه).
ب ـ در افغانستان
ادب، نشریۀ دانشكدۀ ادبیات دانشگاه كابل.
این مجلۀ ادبی، تاریخی، علمی و فلسفی از ١٣٢٢ ش به عنوان ارگان دانشكدۀ ادبیات كابل به صورت ادواری زیر نظر هیأت تحریریه (اعضای هیأت علمی دانشگاه) به زبان فارسی (دری) منتشر میشود.
ج ـ در پاكستان
١. ادب، نشریهای ماهانه به سردبیری مولوی مصطفی خان كه در ژانویۀ ١٩١٣ در پتیاله تأسیس شد (شاهجهان پوری، كتابیات...، ٢٩). ٢. ادب، نشریهای ماهانه كه در ١٩٦٩م در كراچی بنیاد یافت (محمود الحسن، ١/ ١٤). ٣. ادب، نشریهای ماهانه به مدیری عزیز احمد هاشمی كه در ژانویۀ ١٩٧١ در راولپندی آغاز به كار كرد (شاهجهان پوری، پاكستان كی... ، ٢/ ٤). ٤. ادب لطیف، نشریهای ماهانه به زبان اردو كه در ١٩٣٥م به سرپرستی چودهری (چوهدری) نذیر احمد در لاهور شروع به كار كرد. این نشریه نخست به سردبیری افتخار احمد چودهری و پس از او احمد ندیم قاسمی و چودهری بركت علی و میرزا ادیب منتشر میشد (محمود الحسن، نیز شاهجهان پوری، كتابیات، همانجاها). ٥. ادب مشرق، نشریهای ماهانه كه در ژانویۀ ١٩٤١ به سردبیری غریب نواز در لاهور بنیاد یافت (همانجا).
د - در كشورهای عربی
١. الادب، به سردبیری احمد فهمی در ١٨٩٦م در اسكندریه پا گرفت (طرازی، ٤/ ٢٢٠، ٣٢٤). ٢. الادب، به سردبیری فائز غسطین (غصن) در ١٩١٠م در شهر قیتولی (از استان جزین لبنان) نشر یافت (همو، ٤/ ٤٠؛ داغر، ٥٨، ٤٠٧). ٣. الادب، نشریهای هفتگی و فكاهی كه محمدباقر حلی امتیاز آن را داشت. نخستین شمارۀ آن در ٧ صفر ١٣٤٣ در بغداد نشر یافت و پس از آن دو شمارۀ دیگر منتشر شد و سرانجام در ٢١ رجب ١٣٤٣ نشر آن متوقف گردید (حسنی، ١/ ١٠٩-١١٠). ٤. الادب، نشریهای ماهانه دربارۀ هنر و ادبیات كه زیر نظر هیأت امنای «مدرسۀ هنر و زندگی» به سردبیری امین الخولی در ١٩٥٦م در قاهره نشر یافت و كار آن در ١٩٦٦م با مرگ سردبیرش پایان گرفت (عبدالله، ١/ ١٣؛ نیز نك : الادب، ٤). ٥. الادب، نشریهای به سردبیری یوسف الخال كه در ١٩٦٢م در بیروت پاگرفت و تا ١٩٦٣م ادامه یافت (داغر، ٥٨ - ٥٩، ٤٤٤). ٦. الادب الحی، نشریهای ماهانه به سردبیری ابراهیم نصری كه در ١٩٣٧م در قاهره آغاز به كار كرد (عبدالله، همانجا). ٧. الادب و التمثیل، نشریهای ماهانه به سردبیری ابراهیم رمزی و حسن محمد حسن كه در ١٩١٦م در قاهره بنیاد یافت (همانجا).
مآخذ
آرینپور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥١ش؛
الادب، مدرسةالفن و الحیاة، قاهره، ١٩٦٦م، س ١١، شم ١-٢؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
حسنی، عبدالرزاق، تاریخ الصحافة العربیة، صیدا، ١٩٧١م؛
داغر، یوسف اسعد، قاموس الصحافة اللبنانیة، بیروت، ١٩٧٨م؛
دانشنامه؛
سرداری نیا، صمد، تاریخ روزنامهها و مجلههای آذربایجان، تهران، ١٣٦٠ش؛
شاهجهان پوری، ابوسلمان، كتابیات پاكستان كی اخبارات و رسائل، اسلامآباد، ١٩٨٧م؛
همو، پاكستان كی اردو اخبارات و رسائل، به كوشش عطش درانی، اسلامآباد، ١٩٨٥م؛
صدرهاشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجلات ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
طرازی، فیلیپ، تاریخ الصحافة العربیة، بیروت، ١٩٣٣م؛
عبدالله، محمود اسماعیل، فهرس الدوریات العربیة، قاهره، ١٩٦١م؛
فرامرزی، عبدالرحمان، زبان مطبوعات، به كوشش رحیم سعیدی، تهران، ١٣٤٩ش؛
محمود الحسن، پاكستان كی اردو اخبارات و رسائل، به كوشش افضل حق قرشی، اسلامآباد، ١٩٨٥م؛
محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٦ش؛
نفیسی، محمود، « نگاهی به روزنامهها و مجلات ایران (تا قبل از شهریور ١٣٢٠)»، تحقیقات روزنامهنگاری ، تهران، ١٣٤٧ش، س ٣، شم ١٠.
محمد قاسمزاده