دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠٣ - ادراکی بیگلاری

ادراکی بیگلاری

اِدْراکیِ بِیْگْلاری، از مورخان و شاعران پارسی‌گوی سند در سدۀ ١١ق/ ١٧م. آگاهی ما از او بسیار اندک است، چندانکه از نام و نام پدرش نیز اطلاعی در دست نیست. وی از قبیلۀ ترکان ارغون بود (قانع، مقالات...، ١١) و در شهر نصرپور ــ از ناحیۀ سند ــ به مدح امیران بیگلار، ابوالقاسم سلطان (٩٦٩-١٠٣٩ق/ ١٥٦٢-١٦٣٠م) و پدرش شاه قاسم خان زمان ١٥٦٢-١٦٣٠م) و پدرش شاه قاسم خان زمان (د ١٠١٩ق/ ١٦١٠م) می‌پرداخت؟ از این‌رو، می‌توان احتمال داد که او بخشی از زندگی خویش را در آن شهر به سر برده، و در همانجا درگذشته باشد (راشدی، ٢-٣). وی در آثارش گاه ادراکی و گاه بیگلاری تخلص کرده است (ص ١٦، ٦٩، ١١٥). نسبت بیگلاری به سبب انتساب به دستگاه بیگلاران سند است که نسب به علاءالدین علی خواجه از سادات سمرقند و از نوادگان امام زین‌العابدین(ع) می‌برند (قانع، همان، ٥٢٤؛ نیز نک‌ : ه‌ د، ابوالقاسم، سلطان).

آثـار

١. چنیسرنامه، منظومه‌ای است بزمی در قالب مثنوی به فارسی که ادراکی به پیشنهاد میرابوالقاسم سلطان در ١٠١٠ق/ ١٦٠١م، در ٨٧٥ بیت سروده است. طاهر محمد نسیانی تتوی (زنده در ١٠٣٠ق/ ١٦٢١م) به خطا این مثنوی را از مصنفات ابوالقاسم سلطان دانسته است (ص ٣٦). در این مثنوی داستان عشق چنیسر حاکم سند از خاندان سومره (حک‌ ٦٩٦-٧٠٠ق/ ١٢٩٧-١٣٠١م) و همسرش لیلا و دختری به نام کونرو که رقیب لیلا بود، به سادگی بیان شده است (نک‌ : قانع، تحفة....، ٣(١)/ ٧٦-٧٩؛ ظهورالدین، ٥١٥-٥٢٠؛ سدارنگانی، ٣٣-٤١).
٢. بیگلارنامه، کتابی است به فارسی در تاریخ سند، مشتمل بر حوادث سالهای ٩٧٤ تا ١٠١٧ق (تاریخ اتمام تألیف). بخش اعظم این اثر دربارۀ جنگها و مناقب امیر شاه قاسم بیگلار است. ادراکی این کتاب را که به اشارت همو آغاز کرده بود، به تشویق پسرش میرمقیم به پایان رساند و در ١٠٣٤ق ضمیمه‌ای در شرح حال فرزندان امیر شاه قاسم بدان افزود. بیگلارنامه در زمینۀ تاریخ سده‌های ١٠ و ١١ق/ ١٦ و ١٧م سند، از منابع معتبر به شمار می‌آید. در این اثر برخی از رویدادهای روزگاران کهن سند نیز آمده است. نثر این کتاب بسیار ساده و خالی از تکلف است (نک‌ : محمد اشرف، I/ ٥٢٧-٥٣٦؛ منزوی، ١٠/ ٤٣٠). این کتاب به کوشش نبی بخش خان بلوچ در حیدرآباد سند چاپ شده است.

مآخذ

ادراکی، بیگلاری، چنیسرنامه، به کوشش حسام‌الدین راشدی، کراچی، ١٩٥٦م؛
راشدی، حسام‌الدین، مقدمه بر چنیسرنامه (نک‌ : هم‌ ، ادراکی)؛
ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب کی تاریخ، لاهور، ١٩٧٤م؛
قانع تتوی، میر علی شیر، تحفةالکرام، به کوشش حسام‌الدین راشدی، حیدرآباد سند، ١٩٧١م؛
همو، مقالات الشعراء، به کوشش حسام‌الدین راشدی، کراچی، ١٩٥٧م؛
منزوی، خطی مشترک، نسیانی تتوی، طاهر محمد، تاریخ طاهری، به کوشش نبی بخش خان بلوچ، حیدرآباد سند، ١٣٨٤ق؛
نیز:

Muhammad Ashraf, A Catalogue of the Persian Manuscripts in the Salar Jung Museum and Library, Hyderabad )India(, ١٩٦٥;
Sadarangani, H. I., Persian Poets of Sind, Karachi, ١٩٥٦.
عارف نوشاهی