دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٢ - بینش کشمیری

بینش کشمیری

بینِشِ كِشْمیری‌، میرجعفربیك‌، متخلص‌ به‌ بینش‌، از شاعران‌ پارسی‌گوی‌ هند در سدۀ ١١ق‌ / ١٧م‌. در برخی‌ منابع‌ نام‌ او را محمد (ملا، میرزا) اسماعیل‌ آورده‌اند (احمد، ٣٧٩؛ تیكو، ١٣٢؛ خلیل‌، ٢٣). مؤلف‌ صحف‌ ابراهیم‌ او را اصلاً ایرانی‌ و پرورش‌ یافتۀ كشمیر دانسته‌ است‌ (همانجا).
بینش‌ پس‌ از تكمیل‌ تحصیلات‌ خود در كشمیر، در عصر اورنگ‌ زیب‌ به‌ دهلی‌ (شاه‌ جهان‌آباد) سفر كرد و در پایان‌ عمر دوباره‌ به‌ كشمیر بازگشت‌ و در همان‌جا (اواخر سدۀ ١١ق‌) درگذشت‌ (احمد، تیكو، همانجاها؛ گوپاموی‌، ١٠٩؛ احمدعلی‌، ٣٧٩؛ آذر، ٣٦٠؛ قس‌: صفا، ٥(٢) / ١٣٢١، كه‌ مرگ‌ او را در شاه‌ جهان‌آباد دانسته‌ است‌).
این‌ شاعر ظاهراً با عنایت‌ خان‌ آشنا هم‌عصر بود، زیرا غزلهای‌ او را جواب‌ گفته‌ است‌ (آرزو، ٦٢). وی‌ اشعاری‌ نیز در وصف‌ محمد طاهر صف‌شكن‌ خان‌، از سرداران‌ عصر شاه‌جهان‌ و اورنگ‌ زیب‌ سرود (صفا، همانجا).
اشعار بینش‌ استوار و متین‌، و دارای‌ مضامین‌ و معانی‌ دلچسب‌ و نو با زبانی‌ روان‌ و ساده‌ است‌ (آرزو، ٦٣؛ علی‌ حسن‌ خان‌، ٧٥؛ گوپاموی‌، همانجا). غزلیات‌ او همانند اشعار بیشتر شاعران‌ آن‌ روزگار، جواب‌ غزلهای‌ مشهور در زبان‌ فارسی‌ است‌. بیان‌ اندیشه‌های‌ اجتماعی‌، اخلاقی‌ و عرفانی‌ به‌ زبان‌ ساده‌، از دیگر ویژگیهای‌ شعر این‌ شاعر است‌ (صفا، ٥(٢) / ١٣٢٣).
دیوان‌ بینش‌ مشتمل‌ بر قصاید و غزلیات‌ و ٦ مثنوی‌ است‌ كه‌ ٥ مثنوی‌ آن‌ ( خمسه‌)به‌ تقلید نظامی‌ به‌ نظم‌ آمده‌ است‌. این‌ ٥ مثنوی‌ عبارت‌اند از: ١. بینش‌ الابصار، بر وزن‌ مخزن‌ الاسرار، به‌ نام‌ اورنگ‌ زیب‌ (اته‌، ١٧٧؛ صفا، ٥(٢)/١٣٢٢)؛ ٢. گنج‌ روان‌، به‌ تقلید از اسكندرنامه‌، در مدح‌ اورنگ‌ زیب‌ و امرای‌ كشمیر (تیكو، همانجا؛ احمد، ٣٨٠)؛ ٣. گلدسته‌، در برابر لیلی‌ و مجنون‌ و دربارۀ آفرینش‌ جهان‌ (نک‌ : همانجا)؛ ٤. شور خیال‌، داستان‌ عشق‌ دو دلدادۀ بنارسی‌، به‌ تقلید از خسرو و شیرین‌ (اته‌، ٩٧؛ صفا، همانجا)؛ ٥. رشتۀ گوهر، به‌ تقلید از هفت‌ گنبد، داستان‌ عشق‌ دو دلدادۀ اهل‌ مازندران‌ به‌ نام‌ امیر و گوهر (همانجا؛ منزوی‌، خطی‌، ٤/٢٨٣٨). ششمین‌ مثنوی‌ شاعر به‌ نام‌ جواهرخانه‌، منظومه‌ای‌ است‌ در مدح‌ اورنگ‌ زیب‌ و وصف‌ تبریز و بغداد ( ایرانیكا،IV/٢٦٤).
نسخه‌هایی‌ از كلیات‌ دیوان‌ بینش‌ دردست‌ است‌: یك‌ نسخه‌ در كتابخانۀ موزۀ بریتانیا (ریو، II / ٦٩٥)، و نسخۀ دیگر در كتابخانۀ موزۀ سالار جنگ‌ (اشرف‌، V / ١٨٢-١٨٣) نگهداری‌ می‌شود. نسخه‌ای‌ از دیوان‌، شامل‌ قصاید و غزلیات‌ (منزوی‌، خطی‌ مشترك‌، ٩ / ٢٥١٧) در كتابخانۀ بانكیپور ( بانكیپور، III / ١٥٤)، و نسخه‌ای‌ دیگر از همان‌ مجموعه‌ در كتابخانۀ آكادمی‌ سلیمانف‌ (كایومُف‌، II / ٢٠٧)؛ و سرانجام‌ یك‌ نسخۀ خطی‌ دیگر در تاشكند محفوظ است‌ (سمنُف‌، II / ٢٨٣).

مآخذ

آذربیگدلی‌، لطفعلی‌، آتشكده‌، بمبئی‌، ١٢٧٧ق‌؛
آرزو، علی‌خان‌، مجمع‌النفایس‌، نسخۀ عكسی‌ موجود در كتابخانۀ مركز؛
اته‌، هرمان‌، تاریخ‌ ادبیات‌ فارسی‌، ترجمۀ صادق‌ رضازاده‌ شفق‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
احمد، ظهورالدین‌، پاكستان‌ مین‌ فارسی‌ ادب‌ كی‌ تاریخ‌ (عهد جهانگیری‌ عهد اورنگ‌ زیب‌ تك‌)، لاهور، ١٩٧٤م‌؛
احمدعلی‌ هاشمی‌ سندیلوی‌، مخزن‌ الغرائب‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨م‌؛
تیكو، گ‌. ل‌.، پارسی‌سرایان‌ كشمیر، تهران‌، ١٣٤٢ش‌؛
خلیل‌، علی‌ ابراهیم‌، صحف‌ ابراهیم‌، به‌ كوشش‌ عابدرضا بیدار، پتنه‌، ١٩٨١م‌؛
صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
علی‌ حسن‌ خان‌، صبح‌ گلشن‌، كلكته‌، ١٢٩٥ق‌؛
گوپاموی‌، محمد قدرت‌الله‌، نتائج‌ الافكار، به‌ كوشش‌ اردشیر بنشاهی‌، بمبئی‌، ١٣٣٦ق‌؛
منزوی‌، خطی‌؛
همو، خطی‌ مشترك‌؛
نیز:

Ashraf, M., Catalogue of Persian Manuscripts in the Salar Jung Museum and Library, Hyderabad, ١٩٦٩;
Bankipore;
Iranica;
Kayumov, Katalog fonda instituta rukopiseĭ, Tashkent, ١٩٨٨;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦;
Semenov, A. A., Sobranie vostochnykh rukopiseĭ akademii nauk Uzbekskoĭ SSR, Tashkent, ١٩٥٤.

صغری‌ دودانگه‌