دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٢ - بیانی، مصطفی

بیانی، مصطفی

بَیانی‌، مصطفى جارالله‌ زاده‌ (د ١٠٠٦ق‌ /١٥٩٧م‌)، شاعر و تذكره‌نویس‌ ترك‌ در دوران‌ عثمانی‌. وی‌ در روسجُق‌ (از شهرهای‌ بلغارستان‌) زاده‌ شد. پدرش‌ جارالله‌ نام‌ داشت‌ و به‌ همین‌ سبب‌، به‌ جارالله‌ زاده‌ شهرت‌ یافت‌ (لوند، I /٢٨٦؛ قنالی‌زاده‌، ١ / ٢٢٩؛ عطایی‌، ٤٦٦). او تحصیلات‌ خود را در زادگاهش‌ آغاز كرد و سپس‌ برای‌ ادامۀ آن‌ به‌ استانبول‌ رفت‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، II /٣٢). آنجا نزد محمد چلبی‌ فرزند شیخ‌الاسلام‌ ابوالسعود دانش‌ آموخت‌ و سپس‌ به‌ خدمت‌ ابوالسعود درآمد و مورد عنایت‌ وی‌ قرار گرفت‌ (عطایی‌، همانجا؛ قنالی‌زاده‌، ١ /٢٣٠؛ سامی‌، ٢ /١٤٢٣).
بیانی‌ قواعد خوش‌نویسی‌ را از شكرالله‌ خلیفه‌ فرا گرفت‌ و از وی‌ اجازۀ تعلیق‌ یافت‌ و كتاب‌ تفسیر ابوالسعود را تحریر كرد (مستقیم‌زاده‌، ٥٤٦؛ قنالی‌زاده‌، عطایی‌، همانجاها). وی‌ پس‌ از تكمیل‌ تحصیلات‌ به‌ عنوان‌ مدرس‌ مدرسۀ «كِستِل‌» تعیین‌ گردید. چندی‌ نیز قاضی‌ خاوران‌ شد (عطایی‌، لوند، همانجاها)؛ سپس‌ به‌ حج‌ رفت‌ و در بازگشت‌ به‌ طریقت‌ خلوتیه‌ پیوست‌ و مرید شیخ‌ اكمل‌ شد (بروسه‌لی‌، ٢ /٩٨؛ قنالی‌زاده‌، عطایی‌، همانجاها). پس‌ از وفات‌ شیخ‌، در ٩٨٥ق‌ /١٥٧٧م‌ بنا به‌ وصیت‌ وی‌ جانشین‌ او گردید (ثریا، ٤ /٣٧٩؛ مستقیم‌زاده‌، عطایی‌، همانجاها)؛ بیانی‌ حدود ٢٠ سال‌ شیخ‌ خانقاه‌ صوفیان‌ خلوتیه‌ بود و سرانجام‌ در استانبول‌ وفات‌ یافت‌ و در همان‌ زاویه‌ مدفون‌ شد (مستقیم‌زاده‌، ٥٤٧؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، نیز ثریا، همانجاها).
بیانی‌ در نظم‌ و نثر، به‌ ویژه‌ در نظم‌ عربی‌ مهارت‌ داشت‌. او یكی‌ از قصاید عربی‌ ابوالسعود را تخمیس‌ كرد (لوند، I /٢٨٧؛ ثریا، عطایی‌، همانجاها). بیانی‌ به‌ تركی‌ نیز شعر می‌سرود (لوند، همانجا)، اما دیوان‌ مدونی‌ ندارد و تنها در بعضی‌ از مجموعه‌ها قطعاتی‌ از اشعار وی‌ را می‌توان‌ یافت («دائرةالمعارف‌ زبان‌ ... »، I /٤١٢).
مهم‌ترین‌ اثر بیانی‌ تذكرة الشعرای‌ اوست‌. این‌ اثر به‌ گفتۀ خودش‌ در واقع‌ تلخیص‌ تذكرة الشعرای ‌حسن‌ چلبی‌ قنالی‌زاده‌ است‌ (لوند، همانجا). وی‌ همچنین‌ احوال‌ برخی‌ از شاعرانی‌ را كه‌ بعد از تألیف‌ تذكرۀ قنالی‌زاده‌ (٩٩٤ ق‌ /١٥٨٦ م‌) به‌ شهرت‌ رسیده‌ بودند، به‌ تذكرۀ خود افزوده‌ است‌ (بروسه‌لی‌، همانجا؛ «كاتالوگها ... »، شم‌ ٣٨٦).
تذكرۀ بیانی‌ از دو بخش‌ تشكیل‌ یافته‌ است‌: در بخش‌ اول‌ ٥ پادشاه‌ و ٣ شاه‌زادۀ شاعر، و در بخش‌ دوم‌ به‌ ترتیب‌ حروف‌ الفبا ٢٤٠ شاعر سده‌های‌ ٩-١٠ق‌ /١٥-١٦م‌ جای‌ گرفته‌اند (لوند، I /٢٨٧-٢٩٠؛ «كاتالوگها»، همانجا). بیانی‌ تألیف‌ این‌ تذكره‌ را در ١٠٠٠ق‌ / ١٥٩٢ م‌ به‌ پایان‌ رسانده‌ است‌. دست‌نویسهای‌ تذكرۀ بیانی‌ در كتابخانۀ دانشگاه‌ استانبول‌، بخش‌ خالص‌افندی‌ (فلایشر، ٣٣٦)، كتابخانۀ ملت‌ و كتابخانۀ ولی‌الدین‌ افندی‌ نگهداری‌ می‌شود («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).

مآخذ

بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ١٣٣٣ق‌ /١٩١٥م‌؛
ثریا، محمد، سجل‌ عثمانی‌ ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌)، استانبول‌، ١٣٠٨ق‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌ /١٨٨٩م‌؛
عطایی‌، عطاءالله‌، حدائق‌الحقائق‌ فی‌ تكملة الشقائق‌، به‌ كوشش‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌، ١٩٨٩م‌؛
قنالی‌زاده‌، حسن‌، تذكرة الشعرا، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ قتلوق‌، آنكارا، ١٩٨٩ م‌؛
مستقیم‌زاده‌، سلیمان‌ سعدالدین‌، تحفۀ خطاطین‌، استانبول‌، ١٩٢٨ م‌؛
نیز:

Fleischer, C. H., Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire, New Jersey, ١٩٨٦;
İstanbul kütüpaneleri tarih-coğrafya yazmaları katalogları, Istanbul, ١٩٤٣;
Levend, A. S., Türk edebiyatı tarihi, Ankara, ١٩٨٤;
Türk dili ve edebiyatı ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
جلال‌ خسروشاهی‌