بَهْرامیِ سَرَخْسی‌، ابوالحسن‌ علی‌، شاعر و از استادان‌ بزرگ‌ شعر و ادب‌ در عصر اول‌ غزنوی‌. دربارۀ دوران‌ زندگی‌ او اتفاق‌ نظر وجودندارد.نظامی‌ عروضی‌ از او در شمار شاعران ‌نامدار آل‌ناصرالدین‌ (سلسلۀ غزنوی‌) نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ ٢٨). برخی‌ منابع‌ او را از معاصران‌ ناصرالدین‌ سبكتگین‌ (د ٣٨٧ق‌ / ٩٩٧م‌) دانسته‌اند (اوحدی‌، ١٩٩). هدایت‌ نیز با اینكه‌ او را معاصر سبكتگین‌ دانسته‌، وفات‌ او را در ٥٠٠ق‌ /١١٠٧م‌ نوشته‌ است‌ (١ /٤٤٨-٤٤٩). قزوینی‌ (ص‌ ١٣٢) و فروزانفر (ص‌ ١٥٣) به‌ این‌ خطای‌ آشكار اشاره‌ كرده‌اند و این‌ قول‌ را پذیرفتنی‌ نمی‌دانند. امین‌ احمد رازی‌ او را معاصر سلطان‌ محمود غزنوی‌ دانسته‌ است‌ (٢ /٤٠)؛ صفا به‌ استناد بیتی‌ از شاعر در مدح‌ سلطان‌ محمود، نظر رازی‌ را تأیید می‌كند و حدس‌ می‌زند كه‌ بهرامی‌ در اوایل‌ سدۀ ٥ق‌ /١١م‌ درگذشته‌ است‌ (١ /٥٦٨).
لغت‌ فرس‌، كهن‌ترین‌ مأخذی‌ است‌ كه‌ از بهرامی‌ نام‌ برده‌، و در ذیل‌ برخی‌ لغات‌ به‌ ابیات‌ او استشهاد كرده‌ است‌ (ص‌ ١، ٢، جم‌ ). شمس‌ قیس‌ رازی‌ در المعجم‌ (ص‌ ٢٢٤) ضمن‌ نقل‌ دو بیت‌ از بهرامی‌، آن‌ را از دیدگاه‌ علم‌ بیان‌ و نیز علم‌ قافیه‌ نقد كرده‌ است‌؛ اما عوفی‌ (٢ /٥٥ -٥٦) و هدایت‌ (١ /٤٤٨) مهارت‌ او را در شاعری‌ ستوده‌اند. اشعار او همانند سروده‌های‌ بیشتر پیشینیان‌ از میان‌ رفته‌ است‌ (نک‌ : همو، ١ /٤٤٨-٤٤٩)؛ آنچه‌ امروزه‌ در دسترس‌ است‌، منحصر به‌ ابیات‌ پراكنده‌ای‌ است‌ كه‌ در برخی‌ تذكره‌ها و فرهنگ‌نامه‌های‌ كهن‌ نظیر لغت‌ فرس‌ (همانجا)، صحاح‌ الفرس‌ (نخجوانی‌، ٣٣٧)، فرهنگ‌ مجموعۀ الفرس‌ (صفی‌ كحال‌، ٥) و فرهنگ‌ جهانگیری‌ (٢ /٢٦٢١) بر جای‌ مانده‌ است‌. اشعار باقی‌ ماندۀ بهرامی‌ شامل‌ قصاید، غزلیات‌ و قطعات‌ (نک‌ : ایرانیكا) است‌ و نشان‌دهندۀ تأثیرپذیری‌ بسیار او از سبك‌ و ویژگیهای‌ شعر عهد سامانی‌ است‌ (صفا، همانجا).
بهرامی‌ افزون‌ بر مهارت‌ و تسلط بر فنون‌ سخن‌ و صنعت‌ شعر (عوفی‌، اوحدی‌، همانجاها)، در فن‌ عروض‌ و قافیه‌ نیز سرآمد زمان‌ بود. شمس ‌قیس‌ رازی‌ او را در شمار عروضیان‌ عجم‌ یاد می‌كند و در ابداع‌ دوایر مجهول‌ و بحور بیست‌ و یك‌ گانۀ مستحدث‌ دخیل‌ می‌داند (ص‌ ١٣٥).
از بهرامی‌ ٣ اثر در زمینۀ فنون‌ ادبی‌ به‌ نامهای‌ غایة العروضَین‌ ( العروضیین‌)،كنز القافیة و خجسته‌ نامه‌ شناخته‌ شده‌ است‌.
شمس‌ قیس‌ رازی‌ در مبحث‌ عروض‌ به‌ غایة العروضیین‌ بهرامی‌ استناد كرده‌ است‌ (ص‌ ١٤١)؛ نظامی‌ عروضی‌ این‌ كتاب‌ را غایة العروضین‌ می‌نامد و علاوه‌ بر آن‌، از اثر دیگر بهرامی‌ به‌ نام‌ كنز القافیة یاد می‌كند و مبتدیان‌ در شاعری‌ را به‌ خواندن‌ تصانیف‌ بهرامی‌ از جمله‌ این‌ دو كتاب‌ توصیه‌ می‌نماید (ص‌ ٣٠). از سخن‌ نظامی‌ عروضی‌ برمی‌آید كه‌ این‌ دو كتاب‌ از آثار برگزیده‌ و طراز اول‌ در زمینۀ علوم‌ شعری‌ شمرده‌ می‌شده‌ است‌ (صفا، همانجا؛ براون‌، ٢ /٢٦٦)؛ براون‌ همچنین‌ براساس‌ اشارۀ نظامی‌ عروضی‌ به‌ تصانیف‌ بهرامی‌، احتمال‌ می‌دهد كه‌ وی‌ آثار دیگری‌ به‌ نثر در موضوعات‌ مربوط به‌ معانی‌ و بیان‌ و فن‌ شعر نگاشته‌ بوده‌ كه‌ از میان‌ رفته‌ است‌ (همانجا). عوفی‌ (٢ /٥٦) و امین‌ احمد رازی‌ (همانجا) به‌ كتاب‌ دیگری‌ از بهرامی‌ با عنوان‌ خجسته‌ نامه‌ اشاره‌ كرده‌، و آن‌ را اثری‌ بی‌نظیر در علم‌ عروض‌ خوانده‌اند. منابع‌ دیگر این‌ نوشته‌ را خجسته‌ (هدایت‌، ١ /٤٤٨؛ آقابزرگ‌، ٩(١) /١٤٨) یا خجستۀ ناصری‌ (نفیسی‌، ١ /٣٥) نامیده‌اند.
از ٣ اثر یاد شدۀ بهرامی‌ و دیوان‌ او كه‌ آقا بزرگ‌ بدان‌ اشاره‌ دارد (همانجا)، تاكنون‌ نسخه‌ای‌ به‌ دست‌ نیامده‌ است‌.

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
اوحدی‌ بلیانی‌، محمد، عرفات‌ العاشقین‌، نسخۀ خطی‌ كتابخانۀ ملی‌ ملك‌، شم‌ ٥٣٢٤؛
براون‌، ادوارد، تاریخ‌ ادبی‌ ایران‌، ترجمۀ علی‌ پاشا صالح‌، تهران‌، ١٣٥٨ش‌؛
رازی‌، امین‌ احمد، هفت‌ اقلیم‌، به‌ كوشش‌ جواد فاضل‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
شمس ‌قیس‌ رازی‌، محمد، المعجم‌، به‌ كوشش‌ محمد رمضانی‌، تهران‌، ١٣١٤ش‌؛
صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
صفی‌ كحال‌، عبدالمؤمن‌، فرهنگ‌ مجموعة الفرس‌، به‌ كوشش‌ عزیزالله‌ جوینی‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
عوفی‌، محمد، لباب‌ الالباب‌، به‌ كوشش‌ ادوارد براون‌، لیدن‌، ١٣٢١ق‌ / ١٩٠٣م‌؛
فروزانفر، بدیع‌ الزمان‌، سخن‌ و سخنوران‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌؛
فرهنگ‌ جهانگیری‌، حسین‌ انجو شیرازی‌، به‌ كوشش‌ رحیم‌ عفیفی‌، مشهد، ١٣٥١ش‌؛
قزوینی‌، محمد، تعلیقات‌ بر چهار مقاله‌ (نک‌ : هم‌ ، نظامی‌ عروضی‌)؛
لغت‌ فرس‌، اسدی‌ طوسی‌، به‌ كوشش‌ محمد دبیر سیاقی‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
نخجوانی‌، محمد بن‌ هندوشاه‌، صحاح‌ الفرس‌، به‌ كوشش‌ عبدالعلی‌ طاعتی‌، تهران‌، ١٣٥٥ش‌؛
نظامی‌ عروضی‌، احمد، چهار مقاله‌، به‌ كوشش‌ محمد قزوینی‌، لیدن‌، ١٩٠٩م‌؛
نفیسی‌، سعید، تاریخ‌ نظم‌ و نثر در ایران‌ و در زبان‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
هدایت‌، رضا قلی‌، مجمع‌الفصحاء، به‌ كوشش‌ مظاهر مصفا، تهران‌، ١٣٣٦ش‌؛
نیز:

Iranica.
لیلا پژوهنده‌