دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٧ - بهار عجم

بهار عجم

بَهارِ عَجَم‌، فرهنگ‌ فارسی‌ گردآوردۀ لاله‌ تیك‌چند، متخلص‌ به‌ بهار و مشهور به‌ منشی‌ رای‌ لاله‌تیك‌ چند بهار، شاعر و ادیب‌ سدۀ ١٢ق‌ /١٨م‌ هندوستان‌. تاریخ‌ آغاز تألیف‌ بهار عجم‌ به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌، اما با توجه‌ به‌ اینكه‌ مؤلف‌ مدت‌ ٢٠ سال‌ سرگرم‌ نوشتن‌ آن‌ بوده‌ است‌ و از سوی‌ دیگر بر اساس‌ ماده‌ تاریخ «یادگار فقیر حقیر بهار» (١١٥٢ق‌) كه‌ در پایان‌ كتاب‌ به‌ عنوان‌ سال‌ پایان‌ تألیف‌ ذكر شده‌ است‌، احتمال‌ می‌رود سال‌ آغاز تألیف‌ ١١٣٢ق‌ /١٧٢٠م‌ باشد (نک‌ : بهار عجم‌، ١ /٢، نیز ٢ /٥١٢؛ داعی‌ الاسلام‌، ٥ /٤٣؛ گارسَن‌ دو تاسی‌،I /٢٨١).
لاله‌ تیك‌ چند بهار ساكن ‌دهلی‌، و از طبقۀ كهَتری‌ (كشتری‌) هندوان‌ بود و از سوی‌ دربار دهلی‌ عنوان «رای‌» به‌ او اعطا شده‌ بود. وی‌ از شاگردان‌ سراج‌الدین آرزو و شیخ‌ ابوالخیر الله‌ وفایی‌ بود و با فتح‌ علی‌ حسین‌ گردیزی‌ و میرتقی‌میر نیز روابط دوستانه‌ای‌ داشت‌. گفته‌اند كه‌ لاله‌ تیك‌ ظاهراً با هدف‌ گردآوری‌ اصطلاحات‌ و واژه‌های‌ فارسی‌ رایج‌ در ایران‌، به‌ این‌ سرزمین‌ سفر كرده‌ است‌. او در ١١٨٠ق‌ /١٧٦٦م‌ در دهلی‌ درگذشت‌ (عبدالله‌، ادبیات‌...، ١٦٣؛ ریو، II /٥٠٢؛ نیز گارسن‌ دو تاسی‌، همانجا). به‌ جز بهار عجم‌ آثار دیگری‌ نیز از وی‌ بر جای‌ مانده‌ كه‌ از جملۀ آنهاست‌: جواهر الحروف‌، نوادر المصادر، ابطال‌ ضرورت‌ (بهار عجم‌، ١ /٣؛ داعی‌ الاسلام‌، همانجا؛ عبدالله‌، «لغات‌...»، ٣٩٥) و نیز بهار بوستان‌ در شرح‌ بوستان‌ سعدی‌ كه‌ در ١٩٢٧م‌ در لكهنو به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. بهار عجم‌ در پی‌ اهمیت‌ یافتن‌ زبان‌ فارسی‌ به‌ عنوان‌ زبان‌ ادبی‌ و رسمی دربار سلاطین‌ مغولی‌ هند، و احساس‌ ضرورت‌ برای‌ تألیف‌ لغت‌نامه‌ای‌ در شناخت‌ زبان‌ فارسی‌ معیار در سرزمین‌ هند، فراهم‌ آمده‌ است‌ (نک‌ : همو، ادبیات‌، ٩٤).
فرهنگ‌ بهار عجم‌ از لحاظ جامعیت‌ تركیبات‌ و اصطلاحات‌ و كنایات‌ و عبارات‌ نادر و غیر معمول‌، معانی‌ واژه‌ها و تمایز آنها و به‌ ویژه‌ آوردن‌ شواهد بسیار از شعرای‌ فارسی‌ زبان‌ و نیز از آنجا كه‌ مرجع‌ مناسبی‌ برای‌ فرهنگ‌نویسان‌ دوره‌های‌ بعد بوده‌ است‌، دارای‌ اهمیت‌ بسیار است‌ (نقوی‌، ١٥٤؛ گارسن‌ دو تاسی‌، I /٢٨٢). این‌ فرهنگ‌ مشتمل‌ است بر حدود ١٠هزار كنایه‌، اصطلاح‌، ضرب‌المثل‌ و واژه‌های‌ مفرد و مركب‌ فارسی‌، واژه‌های‌ عربی‌، تركی‌ و نیز واژه‌هایی‌ كه‌ از زبانهای‌ دیگر وارد زبان‌ فارسی‌ شده‌ است‌. ترتیب‌ واژه‌ها الفبایی‌ است‌ و این‌ ترتیب‌ از نخستین‌ تا آخرین‌ حرف‌ هر واژه‌ رعایت‌ شده‌ است‌. حرف‌ نخست‌، باب‌، و حرف‌ دوم‌، فصل‌ نامیده‌ می‌شود و تركیبات‌، كنایات‌ و استعارات‌ مربوط به‌ هر واژه‌ به‌ صورت‌ مدخل‌ مستقل‌ بعد از همان‌ واژه‌ نقل‌ شده‌ است‌ (نک‌ : ١ /٢، جم‌ ؛ گارسن‌دو تاسی‌، همانجا).
از جمله‌ منابع‌ مورد استفاده‌ در تألیف‌ بهار عجم‌ می‌توان‌ از این‌ آثار یاد كرد: تنبیه‌ الغافلینِ سراج‌الدین علی‌ آرزو، رسالۀ مختصر میرمحمد افضل‌ ثابت‌، و دواوین‌ و فرهنگهای‌ متقدمان‌ و متأخران‌ كه‌ مؤلف‌ به‌ اشعار و مندرجات‌ آنها استناد كرده‌، و فهرست‌ آنها را در پایان‌ دیباچۀ كتاب‌ آورده‌ است‌. مؤلف‌ همچنین‌ در تجدید نظر مجدد كتاب‌، مندرجات‌ مصطلحات‌ الشعرای محقق‌ وارسته‌، رسالۀ مخلص‌ كاشی‌ و رسالۀ دیگری‌ را كه‌ نام‌ مؤلف‌ در آن‌ درج‌ نشده‌، به‌ كتاب‌ خود افزود (نک‌ : ١ /٣-٤؛ قس‌: احمد، ٣ /٦٤، كه‌ تمام‌ مصطلحات‌ الشعرای وارسته‌ در بهار عجم‌ درج‌ شده‌ است‌).
بهار عجم‌ مأخذ فرهنگهایی‌ همچون‌ لغت‌نامۀ دهخدا، آنندراج‌، آیین‌ عطا از ندرت‌ كشمیری‌ و خزانۀ اللغات‌ سید جمیل‌ سهسوانی‌ بوده‌ است‌ و یكی‌ از مراجع‌ محققانی‌ همچون‌ ربوك‌ در ملحقات‌ برهان‌ قاطع‌، و فولرس‌ در تألیف‌ لغت‌نامۀ او به‌ شمار می‌آید (نک‌ : ه‌ د، ٢ /٢٣٥-٢٣٦؛ دانشنامه‌...، ٤ /٥١٧، ٢٥٣٠-٢٥٣١؛ راشدی‌، ٤ /١٥٩٥؛ عبدالله‌، «لغات‌»، ٥٧٩، ٥٨٣-٥٨٤؛ گارسن‌ دوتاسی‌، I /٢٨١؛ ریو، II /٥٠٣).
این‌ فرهنگ‌ از زمان‌ حیات‌ مؤلف‌ بارها در هند و نیز در ١٣٨٠ش‌ به‌ كوشش‌ كاظم‌ دزفولیان‌ در تهران‌ به‌ طبع‌ رسیده‌ است‌. همچنین‌ در ١٨٥٢م‌ با عنوان‌ مصطلحات‌ بهار عجم‌ و در ١٨٩٨م‌ در حاشیۀ مصطلحات‌ الشعرای ‌وارسته‌ با نام «خلاصۀ بهار عجم‌» چاپ‌ شده‌ است‌. یكی‌ از شاگردان‌ لاله‌ تیك‌ چند به‌ نام‌ اندرمن‌ گزیده‌ای‌ از این‌ اثر را با عنوان‌ منتخب‌ بهار عجم‌ فراهم‌ آورده‌ است‌ (ایوانف‌،٩٢؛ بانكیپور، IX /٣٤-٣٥).

مآخذ

احمد، ظهورالدین‌، پاكستان‌ مین‌ فارسی‌ ادب‌، لاهور، ١٩٧٧م‌؛
بهار عجم‌، لاله‌ تیك‌ چند بهار، لكهنو، ١٣٣٤ق‌ /١٩١٦م‌؛
داعی‌ الاسلام‌، محمد علی‌، فرهنگ‌ نظام‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٠٥ش‌؛
دانشنامۀ ادب‌ فارسی‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ انوشه‌، تهران‌، ١٣٨٠ش‌؛
راشدی‌، حسام‌الدین، تذكرة شعرای‌ كشمیر، كراچی‌، ١٣٤٦ش‌؛
عبدالله‌، محمد، ادبیات‌ فارسی‌ مین‌ هندوؤن‌ كاحصه‌، لاهور، ١٩٦٧م‌؛
همو، «لغات‌، زبان‌دانی‌ و زبان‌آموزی‌ ...» تاریخ‌ ادبیات‌ مسلمانان‌ پاكستان‌ و هند، لاهور، ١٩٧٢م‌، ج‌ ٥؛
نقوی‌، شهریار، فرهنگ‌نویسی‌ فارسی‌ در هند و پاكستان‌، تهران‌، ١٣٤١ش‌؛
نیز:

Bankipore;
Garcin de Tassy, J., Histoire de la litt E rature hindouie et hindoustanie, New York, ١٩٦٨;
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collections of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٢٨;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, ١٩٦٦.
مرجان‌ افشاریان‌