دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣١ - بلبل

بلبل

بُلْبُل‌، ملااشرف‌ دیری‌ (١٠٩٣-١١٨٩ق‌ / ١٦٨٢-١٧٧٥م‌)، شاعر قرن‌ ١٢ق‌ / ١٨م‌. نام‌ اصلی‌ وی‌ شرف‌الدین‌ است‌ (غلام‌سرور، ٢ / ٢٨٦)، اما در منابع‌ از او با نام‌ ملامحمد اشرف‌ و ملااشرف‌ دیری‌ یاد شده‌، و به‌ «بلبل‌ شاه‌» نیز شهرت‌ داشته‌ است‌ (همانجا؛ عرفانی‌، ١٨٥؛ راشدی‌، ١ / ١٣٥؛ تیکو، ١١١؛ نیز ایرانیکا). شرف‌الدین‌ در روستای‌ دیره‌ یا دیر، در کشمیر زاده‌ شد و به‌ همان‌جا منسوب‌، و به‌ دیری‌ نام‌بردار گردید. وی‌ در همین‌ قریه‌ درگذشت‌ و در گورستان‌ خانوادگی‌ خود دفن‌ شد (عرفانی‌، همانجا؛ قس‌: راشدی‌، همانجا).
وی‌ نخستین‌ شاعر کشمیری‌ است‌ که‌ داستان‌ کربلا را به‌ نظم‌ درآورد و افزون‌ بر آن‌ در رثای‌ امام‌ حسن ‌(ع‌) نیز شعر سرود (تیکو، ١١٤-١٢٠؛ راشدی‌، ١ / ١٣٦). وی‌ خمسه‌ای‌ نیز به‌ تقلید از خمسۀ حکیم‌ نظامی‌ سرود که‌ در سرزمین‌ کشمیر شهرت‌ بسیار یافت‌. یک‌ مثنوی‌ از آن‌ به‌ نام‌ رضانامه‌ ــ شامل ١٠هزار بیت‌ ــ دردست‌ است‌ و از برخی‌ ابیات‌ آن‌ می‌توان‌ به‌ نامهای‌ مثنویهای‌ دیگر این‌ خمسه‌ پی‌ برد: مثنوی‌ ارزن‌ و پیه‌ مال‌، مثنوی‌ هشت‌ اسرار، مثنوی‌ مهر و ماه‌، و مثنوی‌ هشت‌ تمهید (همانجا؛ ایرانیکا؛ تیکو، ١١١؛ عرفانی‌، ١٨٦).

مآخذ

تیکو، گرداری‌، پارسی‌سرایان‌ کشمیر، تهران‌، ١٣٤٢ش‌؛
راشدی‌، حسام‌الدین‌، تذکرۀ شعرای‌ کشمیر، لاهور، اقبال آکادمی پاکستان؛
عرفانی‌، عبدالحمید، ایران‌ صغیر یا تذکرۀ شعرای‌ پارسی‌زبان‌ کشمیر، تهران‌، ١٣٣٥ش‌؛
غلام‌سرور لاهوری‌، خزینةالاصفیا، کانپور، ١٨٩٤م‌؛
نیز:

Iranica.

ملیحه مهدوی‌