دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢٥ - بساطی سمرقندی
بساطی سمرقندی
نویسنده (ها) :
ایران ناز کاشیان
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٧ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بِساطی سَمَرْقَنْدی، سراجالدین، از شاعران دورۂ گوركانیان. وی در سمرقند از شهرهای قدیم ماوراءالنهر به دنیا آمد. در هیچیك از منابع كهن به سال تولد و مرگ شاعر اشاره نشده است؛ اما مآخذ متأخر و معاصر، مرگ او را در ٨١٤ یا ٨١٥ق دانستهاند (بختاورخان، ٢ / ٥٤٧؛ صفا، ٤ / ٤٥٦). به نظر میرسد سال ٨١٤ق نیز باسال مرگ سلطانخلیل كه دولتشاه سمرقندی (ص ٢٦٩) به آن اشاره كرده، خلط شده است.
بساطی در ابتدا بوریاباف بود (دولتشاه، ٢٦٦؛ آذر، ٣٤١؛ ابراهیم، ١٠٥) و ظاهراً هرگز مكتب ندید و در مجلس درس استادی به شاگردی ننشست (نك : جامی، ١٠٧؛ علیشیر، ١٣). طبع شعر او سبب شد تا به خواجه عصمتالله بخاری (د ٨٢٩ق / ١٤٢٦م) كه خود از فضلا و شعرای معروف آن دوران بود، بپیوندد و به توصیه وی تخلص خود را از «حصیری» به «بساطی» تغییر دهد و از آن پس، پیوسته در سلك مریدان او باشد (آذر، دولتشاه، همانجاها؛ زنوزی، ٢ / ٨٠٥؛ نیز نك : بساطی، ٥٠٩: مدیحه). بساطی به خواجه عبدالملك سمرقندی (عصامی) نیز ارادتی ویژه داشت (نك : ص ٣٩٧، ٣٩٩، جم ) و همین امر موجب شد كه دولتشاه او را تربیت یافته خواجه عبدالملك بشمارد (ص ٢٤٩).
بساطی شاعر مدیحهسرای دولت تیموری بود و اشعار وی در مدح تیمور گواه این مدعاست. از جمله این اشعار قصیدهای است بلند كه در آن به اتمام ساختمان یكی از كاخهای تیمور (نك : ص ٣٩٣-٣٩٤) ــ كه ظاهراً باید كاخ آقسرای باشد ــ اشاره شده است. بساطی در این قصیده پس از مدح تیمور، به توصیف قصر میپردازد و عقل را در وصف آن ناتوان میبیند. تاریخ بنای این قصر، به تصریح وی ٧٩٨ق است (نك : ص ٣٩٤).
به گزارش منابع، سبب پیوستن بساطی به بارگاه خلیل سلطان، از نوادگان تیمور، آن بود كه مطلعی از شعر وی را در مجلس سلطان خواندند و پادشاهزاده را چنان خوش آمد كه شبانه كس به طلب شاعر فرستاد و او را صلهای در خور داد (دولتشاه، ٢٦٦-٢٦٧؛ ایمان، ٩٢؛ رازی، ٣ / ٣٧٤؛ بختاورخان، همانجا؛ نیز نك : بساطی، ٤٩٨-٤٩٩). از این پس و به ویژه بعد از مرگ تیمور، بساطی شاعر بارگاه خلیل سلطان شد (قس: یارشاطر، ٦٤).
وی به امیرخسرو، حسن دهلوی و سلمان ساوجی عنایتی خاص داشت و گاه شعر خود را با شعر ایشان قیاس میكرد (همو، ٨٢ -٨٣؛ حاكمی، ١٣٦؛ نیز نك : بساطی، ٤٦٧)، اما همواره با كمال خجندی معارضه و مباحثه داشت (نك : ص ٤٩٢؛ دولتشاه، ٢٦٦؛ مبتلا، ٤١؛ آزاد، ١٤٨). بساطی اندكی پس از مرگ خلیل سلطان در سمرقند درگذشت. برخی براساس باورهای خود، علت مرگ او را نفرین كمال خجندی دانستهاند (احمدعلی، ٣٢١).
گرچه تذكرهنویسان بساطی را شاعری كممایه و عامی دانستهاند، اما لطافت طبع و خوش ذوقی و شیرینسخنی وی را انكار نكردهاند (جامی، علیشیر، همانجاها؛ انصاری، ٣٧). وی در دورهای میزیست كه تكلف در كلام شعرا راه یافته، و اشعار ایشان آكنده از عیوب لفظی، معنوی، كثرت تشبیهات و فراوانی صنایع شعری و مضمون سازی بود. مجموعۀ این ویژگیها مقدمات ظهور سبك هندی را فراهم آورد. بساطی به اشعار خود سخت میبالید و دیوان خود را «عروس نكوروی بی جهیز» میخواند (نك : انصاری، ٢٢٦-٢٢٧). وی مضامین گوناگون را در قالبهای مختلف سروده است (برای نمونه، نك : یارشاطر، ٢١٠، ٢١٦، ٢٤٣؛ دولتآبادی، ١٠٠-١٠١).
دیوان بساطی تاكنون به چاپ نرسیده، اما نسخههای خطی پرشماری از آن در كتابخانههای ایران و جهان موجود است (نك : منزوی، خطی، ٣ / ٢٢٤٩-٢٢٥٠، خطی مشترك، ٩ / ٢٠٠٩؛ آستان...، ٢٥٧؛ هاشم پورسبحانی، ١٦٨؛ همو و آقسو، ٢٢٩؛ نورعثمانیه...، ٢٣٩؛ آتش، I / ٣١٣-٣١٥؛ آكیموشكین،I / ٢٠١؛ سمنوف، .(II / ١٥٢
مآخذ
آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشكده، به كوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ش؛
آزاد بلگرامی، غلامعلی، خزانۀ عامره، كانپور، ١٢٧٩ش؛
آستان قدس ف، فهرست؛
ابراهیم خان خلیل، علی، صحف، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به كوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨م؛
انصاری كازرونی، ابوالقاسم، مرقوم پنجم كتاب سلم السموات، به كوشش یحیی قریب، تهران، ١٣٤٠ش؛
ایمان، رحم علیخان، منتخب اللطایف، به كوشش محمدرضا جلالی نائینی و امیرحسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ش؛
بختاورخان، محمد، مرآۃ العالم: تاریخ اورنگزیب، به كوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
بساطی سمرقندی، دیوان، نسخۀ خطی كتابخانۀ شمارۂ ١ مجلس شورا، شمـ ٢٦٥٦؛
جامی، عبدالرحمان، بهارستان، به كوشش اسماعیل حاكمی، تهران، ١٣٦٧ش؛
حاكمی، اسماعیل، «معرفی چند نسخۀ خطی از دیوان بساطی سمرقندی»، یادگارنامه حبیب یغمایی، تهران، ١٣٥٦ش؛
دولتآبادی، عزیز، «بساطی سمرقندی»، آشنا، تهران، ١٣٧٦ش، س ٧، شمـ ٣٦؛
دولتشاه سمرقندی، تذكرۃ الشعراء، به كوشش محمد رمضانی، تهران، ١٣٣٨ش؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛
زنوزی، محمدحسن، ریاض الجنة، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی تبریز، شمـ ٣٥٧٨ ؛
صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٤٦ش؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، به كوشش علیاصغر حكمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
مبتلا لكهنوی، مردان علیخان، منتخبالاشعار، به كوشش محمد اسلم خان، دهلی، ١٩٧٥م؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
نورعثمانیه كتبخانه سنده محفوظ كتب موجوده نك دفتریدر، استانبول، ١٣٠٣ق؛
هاشم پورسبحانی، توفیق، فهرست نسخههای خطی فارسی كتابخانههای تركیه، تهران، ١٣٧٣ش؛
همو و حسامالدین آقسو، فهرست نسخههایخطی فارسی كتابخانۀ دانشگاه استانبول، تهران، ١٣٧٤ش؛
یارشاطر، احسان، شعر فارسی در عهد شاهرخ، تهران، ١٣٣٤ش؛
نیز:
Akymushkin, O.F., Persidskye i tajykskye rukopisi...,
Ates, A.,
Semenov, A.A., Sobranie vostochnykh...,
ایرانناز كاشیان