بُرْهان‌ الدّین‌ جانَم‌ (د ٩٩٠ق‌ / ١٥٨٢م‌)، شاعر و عارف‌ هندی‌ وابسته‌ به‌ طریقۀ چشتیه‌. وی‌ فرزند شمس‌العشاق‌ میران‌جی‌ (د ٩٠٢ق‌ / ١٤٩٧م‌) بود و در عرفان‌ هم‌ مرید او به‌ شمار می‌رفت‌ (برهان‌ الدین‌، ٥). پدربرهان‌ الدین‌، در میان‌ مشایخ‌ چشتیۀ دكن‌ دارای‌ شهرت‌ بود (نسیم‌، ٢٦٠- ٢٦٩؛ قادری‌، ٣٧؛ احمد، ١٣٣). منابع‌ موجود آگاهی‌ چندانی‌ از شرح‌ حال‌ برهان‌ الدین‌ نمی‌دهند و بیشتر به‌ ذكر آثار و ویژگیهای‌ آنها پرداخته‌اند. درباره او همین‌ اندازه‌ می‌دانیم‌ كه‌ علوم‌ ظاهری‌ را نزد پدر فرا گرفت‌ و همچون‌ وی‌ آثار بسیار برجای‌ نهاد. او در بیجاپور ساكن‌ بود و در همانجا نیز درگذشت‌ و به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (نسیم‌، ٢٦٣، ٢٦٩).

آثـار

برهان‌ الدین‌ دارای‌ آثار منظوم‌ و منثور است‌:

الف‌ ـ منثور

١.كشف‌ العوالم‌، در ٧ باب‌ و ٧ فصل‌، به‌ فارسی‌. موضوع‌ آن‌ در بیان‌ عوالم‌ مختلف‌ (جسمانی‌، نفسانی‌، ذاتی‌، سری‌، قلبی‌ و روحانی‌) و مراحل‌ سلوك‌ است‌ (منزوی‌، خطی‌ مشترك‌، ٣/١٧٩٣).
٢. كلمه الحقایق‌، رسالـه‌ای‌ به‌ اردو در موضوع‌ شریعت‌ و طریقت‌و پرسش‌ و پاسخ‌ در مسائل‌ تصوف‌. شیوه نثر این‌ اثر، به‌ نثر شمس‌ العشاق‌ شباهت‌ بسیار دارد. نثر آن‌ اردو گجراتی‌ و سبك‌ ادبی‌ آن‌، دكنی‌ است‌. این‌ رساله‌ به‌ كوشش‌ محمد اكبرالدین صدیقی‌ در حیدرآباد منتشر شده‌ است‌ (قادری‌، همانجا؛ نسیم‌، ٢٦٣، ٣٩٧؛ صدیقی‌، ١/٣٨٥).
٣. كلید گنج‌، در ١٢ باب‌، در بیان‌ انواع‌ نفس‌، مراحل‌ توحید و راههای‌ رسیدن‌ به‌ حقیقت‌ (منزوی‌، همان‌، ٣ / ١٨١١-١٨١٢؛ هاشمی‌، ٣ / ٨٧- ٨٩).
٤. مخزن‌ السالكین‌ و مقصد العارفین‌، به‌ فارسی‌ درباره مسائل‌ بنیادی‌ پیروان‌ چشتیه‌، یعنی وحدت‌ وجود و اقسام‌ آن‌. از این‌ كتاب‌ دو نسخه‌ یكی‌ در موزه ملی پاكستان و دیگری‌ در كتابخانه انجمن‌ ترقی‌ اردو نگهداری‌ می‌شود (نوشاهی‌، ٢٦٦؛ هاشمی‌، ٣ / ٩٢- ٩٥؛ منزوی‌، همان‌، ٣ / ١٨٨٧).
٥. معرفت المحبوب، رساله‌ای به فارسی در بیان‌ ٤ منزل‌ عرفان‌، یعنی‌ شریعت‌، طریقت‌، حقیقت‌ و معرفت‌. نثر این‌ رساله‌ روان‌، و حاوی‌ معانی‌ عمیق‌ است‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانه گنج‌ بخش‌ اسلام‌ آباد نگهداری‌ می‌شود (نك‌ : مآخذ؛ منزوی‌، فهرست‌ ...، ٢ / ٨٠٧، خطی‌ مشترك‌، ٣ / ١٩٥٦-١٩٥٧، خطی‌، ٢(١) / ١٣٩٩).

ب‌ ـ منظوم‌

١. . ارشاد نامه‌. ٢. بشارۃ الذكر، در تصوف‌. این‌ كتاب‌ به‌ پدر او، شمس‌ العشاق‌ نیز منسوب‌ شده‌ است‌. ٣. حجة البقاء، گفت‌ و گوی‌ میان‌ مرید و مرشد است‌ كه‌ گمان‌ می‌رود با خوش‌ نامه‌ و خوش‌ نغز میران‌جی‌ شمس‌ العشاق‌ قرابتی‌ دارد. ٤. رموز الواصلین‌. ٥. سكه سهیلا، تركیب‌بندی‌ به‌ زبان‌ اردو كه‌ در میان‌ هر ٣ بیت‌ آن‌، یك‌ بند با موضوع‌ توحید گنجانده‌ شده‌ است‌. ٦. منفعت‌ الایمان‌، درباره اعتقادات‌ ماده‌ پرستان‌ و پرهیز مریدان‌ از آن‌ اعتقادات‌. ٧. نسیم‌ الكلام‌، شرح‌ آیات‌ قرآنی‌. ٨. نكتۀ واحد، در توحید. ٩. وصیت‌ الهادی‌، مثنوی كوتاهی به زبان اردو در زمینه تصوف‌ (نسیم‌، ٢٦١-٢٦٤؛ صدیقی‌، ١/٣٨٤).
در میان‌ نسخه‌های‌ خطی‌ انجمن‌ ترقی‌ اردو نام‌ رسالۀ وجودیه‌ نیز از او به‌ چشم‌ می‌خورد كه صدیقی‌ در فهرست‌ اردو مخطوطات‌ از آن‌ نام‌ برده‌ است‌ (١ / ٣٨٥). گفته‌اند كه‌ كلام‌ برهان‌الدین‌ بسیار به‌ كلام‌ شمس‌ العشاق‌ شباهت‌ دارد، با این‌ تفاوت‌ كه‌ اندكی‌ نسبت‌ به‌ آن‌ روان‌تر است‌؛ در آثار هر دو آنها سبك‌ دكنی‌ مشاهده‌ می‌شود.
شاه‌ امین‌ الدین‌ اعلێ‌ (د ١٠٨٦ق‌/١٦٧٥م‌) فرزند برهان‌ الدین‌، همچون‌ وی‌ از اولیا بود. از مریدان‌ برهان‌ الدین‌ می‌توان‌ از شاه‌ داول‌ (د١٠٦٨ق‌/١٦٥٨م‌) نام‌ برد كه‌ ساكن‌ بیجاپور و مؤلف‌ ناری‌ نامه‌ و كشف‌ الانوار است‌ (منزوی‌، فهرست‌ ٢/١٣٩٩؛ نسیم‌، ٢٦١، ٢٦٩؛ صدیقی‌، ٤/٩٥).
سراج‌ العشق‌ مثنویی‌ است‌ به‌ فارسی‌ كه‌ در مناقب‌ برهان‌الدین‌، شمس‌ العشاق و شاه امین‌ الدین‌ اعلی‌ سروده‌ شده‌ است‌ و دو نسخه‌ از آن‌ در موزه ملی‌ كراچی و انجمن‌ ترقی‌ اردو نگهداری‌ می‌شود كه‌ در نسخه اخیر نام‌ نگارنده‌، دستگیر علی‌ بن‌ شاه‌ بابا آمده‌ است‌ (منزوی‌، خطی‌ مشترك‌، ٨ / ١١٥٥- ١١٥٦).

مآخذ

احمد، عزیز، تاریخ‌ تفكر اسلامی‌ در هند، ترجمه محمد جعفر یاحقی‌ و نقی‌ لطفی‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
برهان‌الدین‌ جانم‌، معرفت‌ المحبوب‌، نسخۀ عكسی‌ موجود در كتابخانه مركز؛
صدیقی‌، افسر، مخطوطات‌ انجمن‌ ترقی‌ اردو، كراچی‌، ١٩٦٥م‌؛
قادری‌، حامد حسن‌، داستان‌ تاریخ‌ اردو، آگره‌، ١٩٤١م‌؛
منزوی‌، خطی‌؛
همو، خطی‌ مشترك‌؛
همو، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ كتابخانه گنج‌ بخش‌، اسلام‌ آباد، ١٣٥٧ش‌؛
نسیم‌، ا. د.، «مشایخ‌ اردوسری‌ مصنفین‌»، تاریخ‌ ادبیات‌ مسلمانان‌ پاكستان‌ و هند، لاهور، ١٩٧١م‌، ج‌ ٦؛
نوشاهی‌، عارف‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ موزۀ ملی‌ پاكستان‌، كراچی‌، ١٣٦٢ش‌؛
هاشمی‌، متین‌، فهرست‌ مخطوطات‌ دیال‌ سنگه ترست‌ لائبریری‌، لاهور، ١٩٧٩م‌.

مرجان‌ افشاریان‌