دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٢ - ایرانشهر

ایرانشهر

ايرانْشَهْر، مجلۀ علمی ـ ادبی مصوری كه از ذيقعدۀ ١٣٤٠ (تير ١٣٠١) تا اسفند ١٣٠٥/ ژوئن ١٩٢٢ تا فوريۀ ١٩٢٧ به مديريت حسين کاظم‌زادۀ ايرانشهر (١٢٦٢-١٣٤٠ ش) نويسنده، فيلسوف و روزنامه‌نگار آزادی‌خواه ايرانی در برلين انتشار می‌يافت.
ايرانشهر در خاطرات خود آورده كه انديشۀ روزنامه‌نگاری و انتشار مجله را از دوران تحصيل در سر می‌پرورانده است، تا اينک‌ه بعد از تعطيل شدن مجلۀ معروف كاوه به مديريت سيدحسن تقی زاده (١٣٠٠ش/ ١٩٢١م) كه وی از نويسندگان و همكاران آن بود، با آنک‌ه ادوارد براون بار ديگر تدريس زبان فارسی در كمبريج را به او پيشنهاد كرد، وی ترجيح داد تا تحقيقات و افكارش را با نشر يك مجله، در اختيار هموطنان خود قرار دهد (نک‌ : كاظم‌زاده، ١٧٥-١٧٦، ١٨٣). سرانجام در ٢٦ ژوئن سال بعد، پس از ٣ سال تلاش، اولين شمارۀ ايرانشهر را منتشر كرد و در سرمقالۀ آن، با اشاره به مشكلات موجود در راه نشر مجله، برخی از اهداف آن را چنين برشمرد: ايجاد زمينه‌ای برای پرورش «روح ايران جوان و آزاد»، ايجاد «محيط پاك و آزاد برای نشو و نمای قوای معنوی» نسل جديد ايران، انعكاس «افكار و احساسات ايران جوان و آزاد» و «جلوه‌گری تجليات روح ايرانی در ساحت علم و ادب» (س ١، شم‌ ١، ص ١-٢؛ نيز نک‌ : كاظم‌زاده، ١٧٦). ايرانشهر در آخرين شمارۀ همين سال (شم‌ ١٢) از بی‌توجهی برخی از مشتركان مجله در ارسال وجه اشتراك از ايران، گله می‌كند؛ با اينهمه، عشق و علاقۀ ايرانشهر به ايران، او را از پيمودن راهی كه در پيش گرفته بود، نااميد نساخت (س ١، شم‌ ١٢، ص ٣٧٦) و در سر مقالۀ سال دوم (٦ صفر ١٣٤٣ ق/ ٦ سپتامبر ١٩٢٤م)، با اشاره به تيره‌روزی وطن، بازهم از قيام برضد فساد اخلاق و اسارت معنوی و فكری سخن گفت و اعلام كرد: وظيفۀ اصلی ايرانشهر اين است كه نسل جوان مملكت را فريادرس باشد (س ٢، شم‌ ١، ص ١-٤).
با آغاز سال سوم، مشكلات مالی، ادامۀ انتشار ايرانشهر را سخت تهديد می‌كرد و به تدريج مقدمات تعطيلی آن فراهم می‌شد؛ زيرا از يك سو به سبب بحران اقتصادی آلمان، هزينۀ انتشار مجله افزايش يافته بود و از ديگر سو، مشتركان مجله به درخواستهای مكرر ايرانشهر مبنی بر ارسال بموقعِ وجه اشتراك و اعطای وام پاسخ نگفتند. سرانجام در پايان سال ١٣٠٥ ش ايرانشهر برای هميشه تعطيل شد (ايرانشهر، س ٤، شم‌ ٨- ٩، ص ٥٧٤-٥٧٦؛ نيز نک‌ : كاظم‌زاده، ١٩٠-١٩٥).
با اينک‌ه در شمارۀ اول ايرانشهر، وعده داده شده بود كه مجله ماهی دوبار نشر می‌يابد، ولی به سبب مشكلات مالی، تا پايان كار خود همچنان ماهانه انتشار می‌يافت. اين مجله طی ٤ سال فعاليت نه تنها در ايران و افغانستان، بلكه در بيشتر ممالك اروپا نيز هواخواهان بسيار داشت، و بيش از ١٤٠ نويسندۀ معروف از ايران، آلمان، انگلستان، دانمارك، كويت، هند، مصر، عثمانی و لبنان با آن همكاری داشتند (نک‌ : همو، ١٧٦، ١٩٥؛ براون، IV/ ٤٨٨).
ايرانشهر بعد از مجلۀ كاوه، معروف‌ترين نشريۀ ايرانی در اروپای بعد از جنگ جهانی اول محسوب می‌شد (محيط طباطبايی، ٢٤٤). زبان آن بسيار ساده‌تر از كاوه بود و به مسائل و مشكلات جوانان می‌پرداخت (براون، همانجا). مقالات متنوع سياسی، اجتماعی، تاريخی، علمی، ادبی و فلسفی ايرانشهر، به ويژه نوشته‌های خودِ كاظم‌زادۀ ايرانشهر كه زبانی ساده و شيرين داشت، تأثير بسزايی بر افكار ايرانيان می‌نهاد و در اعتلای فرهنگی جامعۀ ايران نقش مهمی ايفا می‌كرد (صدر هاشمی، ١/ ٣٣٧؛ رضازاده، ٢-٣).

مآخذ

ايرانشهر، حسين كاظم‌زاده، ايرانشهر، برلين، ١٣٠١-١٣٠٥ش/ ١٩٢٢-١٩٢٧م؛
رضازادۀ شفق، صادق، «ياد ياران»، تجليات روح ايرانی كاظم‌زادۀ ايرانشهر، تهران، ١٣٢٠ ش؛
صدرهاشمی، محمد، تاريخ جرائد و مجلات ايران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
كاظم‌زادۀ ايرانشهر، كاظم، آثار و احوال كاظم‌زادۀ ايرانشهر، تهران، ١٣٦٣ ش؛
محيط طباطبايی، محمد، تاريخ تحليلی مطبوعات ايران، تهران، ١٣٦٦ ش؛
نيز:

Browne, E. G., A Literary History of Persia, Cambridge, ١٩٣٠.
ابوالفضل خطيبی