بَدیعُ‌الدّین، با بدیع‌الزمان ترکوسگزی، از شاعران پارسی‌گوی سده‌های ٦ و ٧ق/ ١٢ و ١٣م، منسوب به ترکو (ترقو)، حصاری در سیستان. ظاهراً وی «بدیع» تخلص می‌کرده است او را بدیع ترکو و بدیعی سیستانی نیز نامیده‌اند (عوفی، ٢/ ٣٤٩؛ اوحدی، ١٨٤؛ هدایت، ١/ ٤٣٠).
در تذکره‌های از او کمتر سخن به میان آمده، و بیشتر به نقل سروده‌های او پرداخته شده است. تقی‌الدین کاشی، ٣ قصیدۀ مهم از وی نقل کرده از خلال آنها اطلاعاتی دربارۀ برخی از ممدوحان و دورۀ زندگی این شاعر به دست می‌آید (ﻧﻜ : احمد، ٥٦، ٦٠-٦١، ٦٣-٦٤). یکی از آن ممدوحان، تاج‌الدین ابوالمکارم است که در اواخر سدۀ ٦ و اوایل سدۀ ٧ق حاکم مکران بوده است. بدیع‌الدین ٦ سال به همراه سراج‌الدین سگزی شاعر، در دستگاه این حاکم در مکران به سر می‌برده است (همو، ٥٦-٥٧). به نظر می‌رسد وی ارتباط نزدیکی با سراج الدین داشته است، زیرا نه تنها از او به نیکی یاد می‌کند (همانجا)، بلکه بسیاری از سروده‌های این دو دارای مضامین مشترک است (همو، ٥٩، ٦٠ ، ٦٣، ٦٤).
از دیگر ممدوحان بدیع‌الدین، یکی از حاکمان سلسلۀ نیمروزیان به نام یمین الدوله بهرام شاه غازی، و گویا ششمین حاکم از این سلسله است. وی از ٦١٢ تا ٦١٨ق/ ١٢١٥-١٢٢١م، بر سیستان حکومت می‌کرد و در این مدت، بدیع‌الدین در دستگاه او به سر می‌برد (همو، ٦١-٦٢). بدیع‌الدی مدتی نیز د رماوراء‌النهر می‌زیست و حاکم جُند، عمادالدین نگین را مدح می‌گفت (همو، ٦٠-٦١).
اشعاری فراوان، اما پراکنده از بدیع‌الدین باقی است که از وجود دیوان او که آقابزرگ تهرانی به آن اشاره کرده، خبر می‌دهد (٩(١)/ ١٣١). بیشترین اشعار بدیع‌الدین در عرفات‌العاشقین، خلاصة‌الاشعار وی یک جُنگ خطی در کتابخانۀ مجلس موجود است (ﻧﻜ : اوحدی، ١٨٤-١٨٥؛ احمد، ٥٤-٦٥؛ منزوی، ٣/ ٢٢٤٨). این اشعار بیشتر در قالب قصیده و رباعی است و گرایش شاعر را در سرودن اینگونه اشعار نشان می‌دهد.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
احمد، نذیر، «بدیع‌الدین ترکوسیستانی»، ترجمۀ محمد آصف فکرت، آریانا، ١٣٥٠ش، دورۀ ٢٩، ﺷﻤ ٤؛
اوحدی، بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، ﺷﻤ ٥٣٢٤؛
عوفی، محمد، لباب‌الالباب، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٣م؛
منزوی، خطی؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش.

علی میرانصاری