ايرانْشَهْر، حسين كاظم‌زاده (١٢٦٢-١٣٤٠ش/ ١٨٨٤-١٩٦٢م)، نويسنده و متفكر معاصر ايرانی. او در تبريز به دنيا آمد و تحصيلات مقدماتی را در همين شهر آغاز كرد؛ سپس در دبيرستان كمال به ادامۀ تحصيل پرداخت (كاظم‌زاده، ١؛ تقی‌زاده، ٣/ ٢٦٠). وی در ١٣٢٢ ق/ ١٩٠٤ م، راهی استانبول شد و در آنجا ضمن فعاليت در سفارت ايران، در دانشكدۀ حقوق نيز تحصيل كرد (كاظم‌زاده، ٨٥-٨٦، ٩٤). در ١٣٢٩ق/ ١٩١١م به بلژيك رفت و در رشتۀ علوم اجتماعی و سياسی تحصيلات خود را ادامه داد (همو، ١٠٤-١٠٦). پس از يك سال اقامت در بروكسل، به پاريس رفت و در آنجا با همكاری محمد قزوينی و ابراهيم پورداود، «انجمن مصاحبات ادبی و علمی ايرانيان» را بنياد نهاد (همو، ١٠٧- ١٠٨)؛ ديری نپاييد كه به دعوت ادوارد براون به كمبريج سفر كرد و در آنجا به تدريس زبان و ادبيات فارسی پرداخت (همو، ١٠٩-١١١؛ براون، ٩٨).
در ١٣٣٣ق/ ١٩١٥م، ايرانشهر به دعوت سيدحسن تقی‌زاده به برلين رفت و همراه او و شخصيتهای ديگری مانند محمدعلی جمال‌زاده، محمدعلی تربيت، ابراهيم پورداود و اسماعيل اميرخيزی، در «كميتۀ نجات ملی ايران»، به فعاليتهای سياسی دست زد (كاظم‌زاده، ١١٥-١١٧؛ آرين‌پور، ٢/ ٢٣٣؛ جمال‌زاده، «يادگارها ... »، ٤١٦، «سيد محمد علی ... »، ١٥٦-١٥٧). ايرانشهر اندكی بعد، به درخواست كميته راهی كرمانشاه گرديد. وی در آنجا از سوی مأموران عثمانی دستگير و زندانی شد، اما پس از چند ماه رهايی يافت و از طريق استانبول به برلين بازگشت. پس از پايان جنگ جهانی اول، فعاليتهای سياسی ايرانيان، رنگ و بوی فرهنگی به خود گرفت. ايرانشهر در اين فعاليتها نقش عمده داشت و خانۀ او محفل محققان ايرانی و خاورشناسان شد (كاظم‌زاده، ١٧٣-١٧٤). او در اين زمان، با تقی‌زاده در انتشار روزنامۀ كاوه همكاری داشت (تقی‌زاده، همانجا)، اما پس از تعطيلی كاوه، خود به انتشار مجله ای با عنوان ايرانشهر (ه‌ م) دست زد.
با آغاز جنگ جهانی دوم و روی كار آمدن حزب نازی، ايرانشهر در ١٣١٥ ش/ ١٩٣٦ م، به سويس رفت (كاظم‌زاده، ١٨٠-١٨١، ٢١٠) و تا پايان عمر در آنجا به سر برد. وی سرانجام در ٧٨ سالگی، در قريۀ دگرس هايم درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد (همو، ٣٨٥، ٣٨٩؛ مجذوب صفا، ٤٥١؛ آرين‌پور، همانجا).
ايرانشهر شيفتۀ احيای تاريخ و فرهنگ ايران، و منادی وحدت ملی بود و از كسانی به شمار می‌آيد كه به ترويج ادب فارسی در آذربايجان علاقۀ بسيار داشت (مجتهدی، ٣٤؛ آرين‌پور، همانجا). او در ٤٠ سال آخر عمر، به پارسامنشی و زهد روی آورد و مكتبی فلسفی ـ اخلاقی با عنوان «مكتب عرفان باطنی» بنيان نهاد (كاظم‌زاده، ٢٠٣؛ آرين‌پور، همانجا). وی برای سازمان‌دهی هواداران خود، انجمنهايی در اروپا، به ويژه آلمان تشكيل داد و به منظور اشاعۀ تفكرات خود، كلاسهايی با عنوان «دايرۀ نور» برپا ساخت (كاظم‌زاده، ٢٠٤).

آثار

ايرانشهر افزون بر تأليف مقالات بسيار كه در مجلات گوناگون به چاپ رسيد، آثار فراوانی نيز از خود برجای نهاد كه برخی از آنها از اين قرارند: منظومۀ رستم و سهراب، تجليات روح ايرانی و معارف عثمانی، شرح حال شيخ محمد خيابانی، راه نو در تعليم و تربيت، رهبر نژاد نو يا در جستجوی خوشبختی، تداوی روح يا طريقۀ تلقين به نفس، اصول فن تربيت، قوۀ فكر و معجزات آن، راه راست برای صلح بين ملتها، بچه‌ها را چگونه تربيت كنيم، ترجمه و تنظيم مكالمات كنفوسيوس، و اصول اساسی فن روان‌شناسی (نک‌ : همو، ٤٨٠-٤٨٧؛ صدرهاشمی، ١/ ٣٤٠).

مآخذ

آرين‌پور، یحیى، از صبا تا نيما، تهران، ١٣٧٢ ش؛
براون، ادوارد، نامه‌های ادوارد براون به سيدحسن تقی‌زاده، به كوشش عباس زرياب‌خويی و ايرج افشار، تهران، ١٣٥٤ش؛
تقی‌زاده، حسن، مقالات، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٥١ش؛
جمال‌زاده، محمدعلی، «سيد محمدعلی جمال‌زاده به قلم خودش»، راهنمای كتاب، تهران، ١٣٥٥ ش، س ١٩، شم‌ ١-٣؛
همو، «يادگارهايی از روزگار جوانی»، همان، تهران، ١٣٥٣ ش، س ١٦، شم‌ ٧- ٩؛
صدرهاشمی، محمد، تاريخ جرايد و مجلات ايران، اصفهان، ١٣٦٣ ش؛
كاظم‌زادۀ ايرانشهر، كاظم، آثار و احوال كاظم‌زادۀ ايرانشهر، تهران، ١٣٦٣ش؛
مجتهدی، مهدی، رجال آذربايجان در عصر مشروطيت، تبريز، ١٣٢٧ ش؛
مجذوب صفا، اميرعباس، «به ياد كاظم‌زادۀ ايرانشهر»، وحيد، تهران، ١٣٤٥ ش، س ٤، شم‌ ٣٧.

افسانه منفرد