دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٨ - بدرالدین ابراهیم

بدرالدین ابراهیم

بَدرُالدّین اِبراهیم (یا ابراهیمی)، نویسندۀ فرهنگ زفان گویا و جهان پویا که آن را در اواخر سدۀ٨ق/ ١٤م و اوایل سدۀ ٩ق/ ١٥م در هند نگاشته است.
دربارۀ زندگی و آثار این نویسنده اطلاع چندانی در دست نیست (ایرانیکا، III/ ٣٨١). فقط می‌دانیم که او خود را در مقدمۀ فرهنگ‌نامه، «بدر ابراهیم» می‌نامد (ص١٤٤). از این کتاب اطلاعی در دست نبود تا آنکه بایفسکی در ١٩٦٤م در جریان برگذاری چهارمین کنفرانس علمی زبان‌شناسی ایرانی در شهر تاشکند به نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانۀ دانشگاه دولتی این شهر دست یافت. نسخه بی‌نام و در پایان آن این عبارت به چشم می‌خورد: «تمام شد کتاب فرهنگ‌نامۀ زفان گویا و جهان پویا بیست‌ویکم ماه جمادی‌الثانی سنۀ١٢٣ به خط بندۀ حقیر بی‌بضاعت عرب نسفی من موضع خطاری» (ﻧﻜ : ص١١١ نسخۀ خطی). مقصود از سال ١٢٣ بی‌گمان سال ١١٢٣ق است و بایفسکی نیز براساس نوع خط این نسخۀ تاریخ کتابت آن را تأیید کرده است (ﻧﻜ : ص ٢٠-٢١, ٢٤-٢٥؛ نیز ٥٤-٥٥).
این فرهنگ‌نامه پس از تألیف فرهنگ فخر قواس (٧٠١ق/ ١٣٠٢م)، در هندوستان تألیف شده است. دلیل آن، استفادۀ مؤلف از این فرهنگ در کار تألیف فرهنگ‌نامۀ خود است. نذیر احمد هم بر این اساس که فرهنگ زفان گویا یکی از منابع فارسی دستور الافاضل است، سال تألیف آن را پیش از٨٣٦ق/ ١٤٣٣م می‌داند (بایفسکی، ١٨-٢٠؛ نیز ٥٥-٥٦؛ سپاس، ٨٥؛ فرمند، ٥٦). برخلاف شیوۀ نگارش در آن روزگار، فرهنگ زفان گویا به پارسی روان و ساده و رسا نوشته شده، و این نشانۀ توانایی مؤلف آن است که ظاهراً از استادان ادب بوده است. وی در فرهنگ‌نویسی شیوه‌ای خاص برگزیده، واژه‌ها را گروه‌بندی کرده، و هر گروه را در بخشی جداگانه آورده است. فرهنگ زفان گویا با داشتن ١٧٠‘٥ واژه، یکی از نخستین فرهنگ‌نامه‌های مفصل به‌شمار می‌آید. این فرهنگ در شمار نخستین فرهنگهای چندزبانۀ الفبایی است که نویسنده آن را به ٧ بخش و هر بخش را به چندین «گونه» و هرگونه را به چند «بهر» تقسیم کرد، و به همین سبب، به فرهنگ هفت بخشی نیز شهرت یافته است (یایفسکی، ٥٥-٥٩؛ فرمند، سپاس، نیز ایرانیکا، همانجاها؛ قس: بدرالدین، ١٤٥-١٤٦).
مؤلف فرهنگ زفان گویا علاوه بر فرهنگ فخر قواس، از فرهنگهای کهن دیگری مثل لغت قرس اسدی طوسی (پیش از ٨٢٢ق/ ١٤١٩م) و فرهنگ فردوسی (پیش از ٨٢٢ق/ ١٤١٩م) نیز استفاده کرده است (ایرانیکا، همانجا). این فرهنگ‌نامه همچنین منبعی معتبر در تألیف فرهنگهای بعدی بوده، چنانکه یکی از ٤٤ فرهنگ مورد استفادۀ انجو شیرازی در فرهنگ جهانگیری است (ﻧﻜ : ٦/ ١). همچنین در تألیف فرهنگهایی چون فرهنگ ابراهیمی (٨٧٨ق/ ١٤٧٣م)، تحفة السعادة از مولانا محمود بن شیخ ضیاءالدین (٩١٦ ق/ ١٥١٠ م)، مؤید الفضلا از شیخ محمدزاده (٩٢٥ق/ ١٥١٩م)، مدارالافاضل (١٠٠١ق/ ١٥٩٣م) و مجمع‌الفرس سروری (١٠٠٨ق/ ١٦٠٠م)، فرهنگ زفان گویا مأخذی مهم به‌شمار می‌رود (ایرانیکا، فرمند، همانجاها؛ نقوی، ٦٥-٦٦؛ دبیرسیاقی، مقدمه...، ٣).
بایفسکی فرهنگ زفان گویا و جهان پویا را براساس دو نسخۀ خطی، یکی نسخۀ تاشکند و دیگری نسخۀ موجود در کتابخانۀ پتنۀ هند آماده کرده، و در ١٣٥٣ش/ ١٩٧٤م در مسکو به چاپ رسانده است. در سوی راست کتاب، عکس نسخۀ خطی (در ٥٤ برگ) و در سوی چپ کتاب پیش گفتاری مفصل از وی به زبان روسی به چاپ رسیده است. مقدمه با نمونه‌های فارسی همراه است. بایفسکی در مقدمۀ خود علاوه بر بررسی نسخۀ خطی و شمار بخشها و گونه‌های آن، دربارۀ تاریخ فرهنگ‌نویسی فارسی نیز سخته گفته، و فرهنگ زفان گویا را با دیگر فرهنگها مقایسه کرده است (ﻧﻜ : ١٥ ff؛ سپاس، ٨٧؛ دبیرسیاقی، فرهنگها...، ٥٦). وی در مقالۀ خود در ایرانیکا از دو نسخۀ خطی دیگر از این اثر نام می‌برد: نخست نسخۀ موجود در کتابخانۀ مجلس سنا (ﺷﻤ ٥٢٧) با عنوان فرهنگ پنج بخشی که در ٩٩٨ق/ ١٥٩٠م کتاب شده؛ دوم نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ سلطنتی برلین (پرچ، ﺷﻤ ٧٤) که تاریخ نگارش آن ٩٢١ق/ ١٥١٥م است. هر دو نسخه بدون نام مؤلف است (ﻧﻜ : ایرانیکا، همانجا؛ دانش پژوه، ١/ ٣٢٥).

مآخذ

بایفسکی، س. ا.، «نسخۀ خطی منحصر به فرد لغت‌نامۀ تفسیری فارسی فرهنگ زفان گویا و جهان پویا»، پیام نوین، تهران، ١٣٤٤ش، ﺷﻤ ٩؛
بدرالدین ابراهیم، فرهنگ زفان گویا و جهان پویا، به کوشش س.ا. بایفسکی، مسکو، ١٩٧٤م؛
همو، همان، تصویر نسخۀ خطی، همراه همان چ؛
دانش‌پژوه، محمدتقی و بهاء‌الدین انواری، فهرست کتابهای خطی کتابخانۀ مجلس سنا ، تهران، ١٣٥٩ش؛
دبیرسیاقی، محمد، فرهنگهای فارسی و فرهنگ گونه‌ها، تهران، ١٣٦٨ش؛
همو، مقدمه بر ج ١ مجمع‌الفرس، تهران، ١٣٣٨ش؛
سپاس، ض.، «فرهنگ ایرانی در شوروی: فرهنگ نامۀ زفان گویا و جهان پویا»، پیام نوین، تهران، ١٣٥٤ش؛
ﺷﻤ ٣؛
فرمند، حسین، مقدمه بر لغت‌نامۀ تحفةالاحباب حافظ اوبهی، کابل، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجو شیرازی،به کوشش رحیم عفیفی، مشهد، ١٣٥١ش؛
نقوی، شهریار، فرهنگ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤١ش؛
نیز:

Baevskiĭ, S.I., introd Farhang… (vide: PB. Bade-od-dīn);
Iranica;
Pertsch, W., Verzeichniss der Persichen Handschriften, Berlin, ١٨٨٨.
صغرێ دودانگه