بَدایعْ‌نِگار، میرزامهدی (١٢٧٩-١٣٦٠ق/ ١٨٦٢-١٩٤١م)، فرزن سیدمصطفى حسینی تفرشی، مؤلف، ادیب و دولتمرد عصر قاجار. او در تهران متولد شد و تحصیلات خود را درهیمن شهر در زمینه‌های صرف و نحو، علوم دینی، نجوم، رمل، ریاضی، حکمت و عرفان آغاز کرد و در این راه توانست از میرزاحسین نوری و شیخ محمدکاظمینی اجازۀ روایت گردید و آثار بسیار متنوعی نیز تألیف کند (خیابانی، ٢٣٦-٢٣٧؛ مدرس، ٥/ ١٢٠؛ بدایع‌نگار، خیرالکلام، ٥-٦).
بدایع‌نگار افزون بر فضل و دانشی که در علوم معقلو و منقول داشت، از سنین نوجوانی به مشاغل اداری و دولتی روی آورد. در ١٢٩٧ق/ ١٨٨٠م منشی وزارت خارجه شد و در ١٣٠١ق به عضویت شورای دولتی، و در ١٣٢٩ق/ ١٩١١م به عضویت مجلس مشاورۀ وزارت خارجه درآمد و مدتی نیز به نیابت این وزارتخانه رسید. او همچنین موفق به دریافت نشان شیروخورشید در١٣٠٧ق، نشان و حمایل امیر تومانی در ١٣١٣ق شد (ممتحن‌الدوله، ٢١٢-٢١٣؛ مرسلوند، ٢/ ٣٦؛ بامداد، ایزدگشسب، ١٤٢). میرزامهدی پس از درگذشت همکارش محمد ابراهیم نواب، ملقب به بدایعنگار (١٢٩٩ق) در ١٣٠٠ یا ١٣٠١ق به همین لقب خوانده شد (همانجاها). بدایع‌نگار سرانجام در تهران درگذشت و احتمالاً در همین شهر هم به خاک سپرده شد.
بدایع‌نگار شعر نیز می‌سرود. او تخلص خود را «مخلص» و «لاهوتی» ذکر کرده است (ﻧﻜ : ریاض...، ٣، بدایع‌ الاسرار، ٢، بدایع‌ الموالید، ١). مجموع سروده‌های بدایع نگار به گفتۀ خود او به ١٨ هزار بیت می‌رسد (خیرالکلام، ٢٨٩). این اشعار با وجود ستایش مبالغه‌آمیز سراینده (همان، ٦، ٢٨٩) دارای پایه‌ای متوسط، گاه ضعیف است. شاعر در این سروده‌ها که فاقد نوآوری و ابداع است، به شیوه و سبک گذشتگان در قالبها و موضوعات گوناگون طبع‌آزمایی کرده است (‌ﻧﻜ : «ابیات...»،٢،ﺟﻤ؛ خیرالکلام، سراسر کتاب).
آثار منثور بدایع‌نگار، نشان از سادگی، روانی و اختصار آنها دارد، هرچند خود به کرات و با تمجید فراوان از جامعیت، ایجاز و مفید بودن آثارش یاد کرده است (‌ﻧﻜ : همان، ٦، بدایع‌الاسرار، ٢-٣، ١٤١، ریاض ،٤).

آثار

الف ـ آثار منظوم

١. خیرالکلام، مثنوی حکمی و تعلیمی، آمیخته به اخبار، روایات و قصص، متأثر از مثنوی معنوی در حدود ٦ هزار بیت. بدایع‌نگار در مقدمۀ این اثر ــ که آن را در ١٣٤٠ق و در عهد احمدشاه قاجار به اتمام رسانده است ــ ضمن اشاره به اشعار مدحی خود برای «ناکسان»، سرودن این مثنوی را حاصل عزلت‌گزینی از خلق و زبان حال خود در پیری شمرده است (ص ٦). وی در پایان در «سبب ختم کتاب» از نادانی و تعصب مردم زمانه به خصوص عالمان عصر شکوه کرده، و طعنه و انکار آنان را سبب ناتمام گذاردن کتاب شمرده است (ص ٢٨٨-٢٩٠). خیرالکلام در سالهای ١٣١٩ و ١٣٢٢ش در تهران به چاپ رسیده است.
٢. دیوان. بدایع‌نگار به دیوان ١٠ هزار بیتی خود شامل غزل و قصیده اشاره کرده است (همان، ٦). این دیوان در١٣٠٦ش، و منتخب اشعار او در١٣٢٢ش، و نمونۀ دیگری از اشعار وی در ١٣٤٦ق در تهران به چاپ رسیده است. افزون بر این، پاره‌ای از اشعار، مطایبات و هزلیات برگرفته از دیوان او نیز در حاشیه و انتهای کتاب بدایع‌ الاسرار او آمده است.

ب ـ آثار منثور

١. افتضاح‌ الکافرین، در بیان اختلافات انجیلهای چهارگانه. این کتاب همراه با بدیع‌ الاحکام و بدایع‌ المهدویه از آثار مؤلف، به کوشش محمدقزوینی در تهران چاپ شده است (١٣٢٤ق).
٢. ایران‌نامه. این کتاب با موضوع تاریخ در استانبول به چاپ رسیده است.
٣. بدایع‌ الاحکام فی فقه‌ الاسلام، ترجمۀ فارسی بدایع‌ المهدویة فی فقه‌ الاﺛﻨﻰ عشریۀ خود اوست. وی گفتارهایی از بزرگان مذاهب اهل سنت را به کتاب افزوده، و «اختصار» و «جامعیت» این گفتارها را از امتیازات کتاب برشمرده است. تألیف این اثر در ١٣١٨ق به پایان رسیده است (بدایع‌نگار، بدایع‌الاسرار، ٢-٣؛ آقابزرگ، ٣/ ٦١).
٤. بدایع‌الاسرار، در اصول دین و بیان مذاهب و اختلاف آنها از دیدگاه حکمت، عرفان، کلام، اخبار و روایات. این کتاب مشتمل بر ٥ بخش با عنوان «سرّ» و فصلهای کوچک‌تری با عنوان «بدیعه» است. تألیف بدایع‌الاسرار در١٣٢٩ق به انجام رسید و در١٣٣٢ق در تهران چاپ شد.
٥. بدایع‌ الانساب فی مدفن‌ الاطیاب، در بیان مدفن برخی از سادات و امام‌زادگان به زبان فارسی. این کتاب خلاصه و گزیده‌ای است از کتاب خلاصة‌ التواریخ در انساب که در١٣٥٠ق نوشته شده، و به همراه مختصر جغرافی دنیا و بدایع‌ البیان در تهران در ١٣٥٩ق/ ١٣١٩ش به چاپ رسیده است (آستان...،٦/ ٦٤٢).
٦. بدایع‌الانوار فی احوال سابع‌ الائمة‌ الاطهار، یا بدایع‌الانوار فی احوال سابع‌الاطهار، در شرح احوال امام موﺳﻰ کاظم(ع) بر پایۀ احادیث و مراجع تاریخی شیعه، در٣باب. به نظر می‌رسد که این کتاب در شمار نخستین و مفصل‌ترین آثار بدایع‌نگار است که مورد تأیید مراجع شیعی ازجمله میرزا محمدحسن شیرازی قرار گرفته است. تألیف کتاب در١٣٠٠ یا ١٣٠٢ق به انجام رسیده، و در ١٣٠٦ق در تهران چاپ شده است (‌ﻧﻜ : استوری، ٢/ ٩٩٧؛ ملی، ١/ ٣١٤؛ منزوی، ٣/ ١٥٦١).
٧. بدایع‌البیان فی جامع‌القرآن، در قرائات، ناسخ، منسوخ، سور و نزول و ثمرات سور، در ٨ باب در ١٣٤٦ق تألیف شده (آقابزرگ، ٢٦/ ٨٨؛ مشار،٦/ ٤٣٠-٤٣١؛ نیز ‌ﻧﻜ : استوری، همانجا)، و در١٣٥٩ق/ ١٣١٩ش چاپ شده است.
٨. بدایع‌الحکمة، در کلام، به زبان عربی و فارسی، که در١٣٤٥ق در تهران به چاپ رسیده است.
٩. بدایع‌العروض، در تهران در ١٣٤٤ق/ ١٣٠٤ش چاپ شده است.
١٠. بدایع‌الموالید، در تعیین روزهای ولادت و رحلت امامان معصوم(ع) که در١٣٤٠ق تألیف شده است. این کتاب به اختصار و با نثر مرسل در ١٤ بدیعه (بخش)، یک مقدمه و یک خاتمه نگاشته شده، و در١٣٠٤ش در تهران به چاپ رسیده است.
١١. بدایع‌المهدویة فی فقه‌الاثنی عشریه (‌ﻧﻜ : آثار منثور، ﺷﻤ ١، ٣).
١٢. بدایع الوصول اﻟﻰ علم الاصول، در اصول فقه، به زبان فارسی. این کتاب در١٣٢٤ق در تهران به چاپ رسیده است.
١٣. البدیعیة فی شرح‌ الفیة، شرح‌ا لفیۀ ابن مالک نحوی که به زبان عربی نوشته شده و بالاهوتیه (ﺷﻤ ١٨) در١٣١٩ق در تهران چاپ شده است.
١٤. توضیح‌ البیان فی تسهیل‌ الاوزان (تهران، ١٣١٣ق).
١٥. جغرافیای دنیا (تهران، ١٣١٩ش).
١٦. ریاض‌ المنجمین، در هیأت جدید و قدیم، تقویم و نجوم، به زبان فارسی و به نثر مرسل، مشتمل بر یک مقدمه، دو مقاله، ١٠ باب و یک خاتمه. این کتاب به نام ناصرالدین شاه در١٣٠٠ق تألیف شده، و در١٣٠١ق در تهران به چاپ رسیده است.
١٧. فتح‌نامۀ هرات. در تهران چاپ شده است.
١٨. لاهوتیه، ترجمه‌ای فارسی از شرح تهذیب‌ المنطق تفتازانی (تهران،١٣١٩ق).

آثار خطی

١. رسالۀ معاد (متمم کفایة‌ العرفان). بدایع نگار این رساله را یک سال پس از تألیف کفایة‌ العرفان و در جهت تکمیل آن، مشتمل بر یک مقدمه، ١٣ فصل و یک خاتمه به نام ناصرالدین شاه نگاشته است (ملی، ٢/ ٤٥-٤٦)؛ ٢. کفایة‌ العرفان، در عقاید و اصول دین، به شیوۀ عرفانی که به زبان فارسی نگاشته شده است (همان،١/ ٤٠٢-٤٠٣).

آثار یافت‌نشده یا منسوب

١. ازهار الربیع (‌ﻧﻜ : مرسلوند، ٢/ ٣٧). آقابزرگ مؤلف این کتاب را میرزا فضل‌الله فرزند ملاداوود سدخروی (سودخری) مشهدی، ملقب به بدایع نگار و معروف به ملاباشی (د١٣٤٣ق) دانسته است (١/ ٥٣٤، ٢١/ ١٥٦)؛ ٢. بدایع‌ الحساب، منتخب و گزیدۀ الخلاصة‌ البهائیه، یا خلاصة ‌الحسابِ شیخ بهایی (همو،٣/ ٦٤؛ منزوی، ٤/ ٢٦١٥؛ نیز ‌ﻧﻜ : بدایع‌نگار، بدایع‌ الموالید، برگ آغازین)؛ ٣. بدایع‌ الرمل، در علم رمل (‌ﻧﻜ : همانجا، نیز خیر الکلام، ٦)؛ ٤. حمدان و نمدان، در حکایات مضحک و مطایبات (‌ﻧﻜ : همو، بدایع‌ الموالید، همانجا؛ آقابزرگ، ٧/ ٩٠)؛ ٥. صراط‌العارفین فی اصول‌الدین، شرح فارسی رسالۀ اصول‌الدین که توسط میرداوود بن اسماعیل بن حسین حسینی تفرشی، جد اعلای بدایع نگار تألیف شده است (‌ﻧﻜ : همو، ٢/ ١٨٧، ١٥/ ٣٤)؛ ٦. عقاید المنصفین، دربارۀ اختلاف تورات و انجیل (‌ﻧﻜ : بدایع‌نگار، بدایع‌ الموالید،همانجا)؛ ٧. العلائم‌ البدیعة، در احوال و تصانیف علمای شیعه (‌ﻧﻜ : آقابزرگ، ١٠/ ١٥٤، ١٥/ ٣٠٨)؛ ٨. منظومۀ سجادیه، مشتمل بر هزار بیت در شرح احوال امام زین‌العابدین(ع) (بدایع نگار، ریاض، ٣-٤).

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذریعة؛
استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، ترجمه به روسی: یو.ا. برگل، ترجمۀ ﭔﺤﭝﻰ آرین‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ش؛
ایزدگشسب، اسدالله، شمس‌التواریخ، به کوشش عبدالباقی ایزدگشسب، تهران،١٣٤٥ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران،١٣٥١ش؛
بدایع نگار، مهدی، «ابیات و قطعات و مطایبات»، در حاشیۀ بدایع‌الاسرار (ﻫﻤ)؛
همو، بدایع‌الاسرار، تهران،١٣٣٢ق؛
همو، بدایع‌الموالید، به کوشش علی ملهمی، تهران، ١٣٠٤ش؛
همو، خیرالکلام، به کوشش علی ملهمی، تهران، ١٣٦٠ق/ ١٣١٩ش؛
همو، ریاض‌ المنجمین، تهران، ١٣٠١ق؛
خیابانی، علی، علماء معاصرین، به کوشش محمدباقر آقاخویی کلکته‌چی، تهران، ١٣٦٦ق؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة‌ الادب، تهران، ١٣٦٩ش؛
مرسلوند، حسن، زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٤ش؛
ملی، خطی؛
ممتحن‌ الدولیۀ شقاقی، مهدی‌خان و میرزاهاشم‌خان، رجال وزارت خارجه، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٥ش؛
منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦-١٣٧٨ش.

لیلا پژوهنده