بُخاری، ابوالمثل، از شعرای معروف اوایل عهد سامانی در سدۀ ٤ق/ ١٠م. نظامی عروضی نام وی را در شمار شاعران نامداری چون رودکی و کسایی آورده است (ص ٢٧-٢٨) که در بقای نام امیران سامانی نقش بسزایی داشته‌اند.
براساس بیتی بر جای مانده از ابوطاهر طیب بن محمد خسروانی، شاعر نامدار سدۀ ٤ق ـ که در آن به مرگ بوالمثل و شاکر و جلاب، رشک برده است (ﻧﻜ : اسدی، ٣٠؛ نیز صفا، ١/ ٣٩٩-٤٠٠) ـ می‌توان او را از معاصران خسروانی دانست. همچنین این بیت و بیتی از منوچهری (ص ١٤٠) که در ان صریحاً به نام بوالمثل اشاره می‌کند، بر ضبظ صحیح نام او دلالت دارد (قزوینی، ١٢٦-١٢٧). منوچهری در یک قصیدۀ نونیه، از بزرگان شعر و ادب یاد رکده، و به ٥ شاعر از بخارا اشاره کرده است (ص ٧٤) که با توجه به شهرت ابوالمثل، برخی احتمال داده‌اند منظور، ابوالمثل بخاری بوده است (مدبری، ٦٥؛ دبیرسیاقی، ٢٤٩-٢٥٠).
از معاصران او بجز خسروانی، می‌توان از ابوالمؤید بلخی، سپهری بخارایی و خبازی نیشابوریی نیز نام برد (اوحدی، ٣٣، ٤٤٦؛ هدایت، ١/ ٢٠١، ٢/ ٦٠٠، ٦٩٦).
عوفی (١/ ٢٦) و اوحدی بلیانی (ص ٣٣) توان و مهارت او را در سخنوری و انواع هنر ستوده‌اند. همچنین او را در شمار حکیمان آورده‌اند (ﻧﻜ : همانجا).
از بخاری تاکنون اشعاری پراکنده و اندک (حدود ٣٠بیت) از تذکره‌ها (ﻧﻜ : همانجاها؛ هدایت، ١/ ١٣٤) و فرهنگهای لغت به دست آمده است (برای نمونه، ﻧﻜ : اسدی، ٥٧، ٦١-٦٢، ٢٢٣، ﺟﻤ ؛ نخجوانی، ٥١، ٥٧، ١٨٤، ﺟﻤ ؛ صفی کحال، ٣٦، ٩٣؛ اوبهی، ١٩٣؛ سروری، ١/ ٤٠٦، ٣/ ١٠٧٦؛ آنندراج، ٥/ ٣٣٤٢).
در ابیات محدود بر جای مانده از ابوالمثل بخاری، ویژگیهای عمومی صورخیال شعر فارسی در قرن ٤ق (ﻧﻜ : شفیعی کدکنی، ٤٠٤-٤١٣) نمودار است، مانند تصاویر ساده و متنوع حسی (ﻧﻜ : ص ٦٦-٦٨)، جنبۀ گسترده و تفصیلی تصاویر (ص ٦٦، بیتهای ٩-١١)، بهره‌گیری از عناصر طبیعت و اشیاء در تصاویر (ص ٦٦-٦٧، بیتهای ٢-٣، ٧، ١٣)، غلبۀ عنصر حرکت (ص ٦٦، بیتهای ١٠، ١١)، همچنین اغراق شاعرانه (ص ٦٧-٦٨، بیتهای ٢٠، ٢٢) و توجه به مضامین قرآنی (ص ٦٦، بیت ١؛ ﻧﻜ : شفیعی کدکنی، ٤١٣).

مآخذ

آنندراج، محمد، پادشاه، تهران، ١٣٣٥ش؛
اوبهی هروی، حافظ سلطانعلی، فرهنگ، تحفةالاحباب، به کوشش فریدون تقی زادۀ طوسی و نصرت الزمان ریاضی هروی، مشهد، ١٣٦٥ش؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، ﺷﻤ ٥٣٢٤؛
بخاری، ابوالمثل، «اشعار»، شرح احوال و اشعار... (ﻧﻜ : ﻫﻤ ، مدبری)؛
دبیرسیاقی، محمد، حاشیه و تعلیقات بر دیوان منوچهری دامغانی (ﻫﻤ )؛
سروری، محمدقاسم، مجمع الفرس، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٨ش؛
شفیعی کدکنی، محمدرضا، صورخیال در شعر فارسی، تهران، ١٣٥٨ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٤٢ش؛
صفی کحال، عبدالوؤمن، فرهنگ مجموعةالفرس، به کوشش عزیزالله جوینی، تهران، ١٣٥٦ش؛
عوفی، محمد، لباب‌الالباب، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٣م؛
قزوینی، محمد، مقدمه و حواشی بر چهارمقاله (ﻧﻜ : ﻫﻤ ، نظامی عروضی)؛
لغت فرس، اسدی طوسی، به کوشش عباس اقبال، تهران، ١٣١٩ش؛
مدبری، محمود، شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان در قرنهای ٣، ٤ و ٥ هجری قمری، تهران، ١٣٧٠ش؛
منوچهری دامغانی، دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٨ش؛
نخجوان، محمد، صحاح الفرس، به کوشش عبدالعلی طاعتی، تهران، ١٣٥٥ش؛
نظامی عروضی، اجمد، چهارمقاله، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ١٣٢٧ق/ ١٩٠٩م؛
هدایت، رضاقلی، مجمع‌الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش.

لیلا پژوهنده