ايرانْشَهْر، كتابی دائرةالمعارف گونه كه به برخی از مسائل سياسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ايران پرداخته است. تأليف ايرانشهر در ١٣٣٤ش/ ١٩٥٥م در شصت و دومين جلسۀ كميسيون ملی يونسكو به تصويب رسيد. پس از اعلام همكاری وزارتخانه‌های فرهنگ و امور خارجه، دانشگاه تهران و سازمان برنامه، طرح اجرای آن آغاز شد. بعدها دامنۀ مندرجات اين مجموعه توسعه يافت و افزون بر تاريخ سياسی و فرهنگی، مطالبی نيز دربارۀ ايران قديم و جديد در آن فراهم آمد (حكمت، ١/ ط ـ ی).
فريدون اردلان، علی‌اكبر مشير سليمی، ذبيح‌الله صفا و موسى عميد در هيأت تحريريۀ آن عضويت داشتند و از ١٣٣٨ش/ ١٩٥٩م به جمع‌آوری مطالب و تأليف مقالات پرداختند. همچنين جمعی از دانشمندان و صاحب‌نظران ايرانی و غير ايرانی به همكاری دعوت شدند (همو، ١/ ی، يد). در ميان نويسندگان ايرانشهر نامهايی چون: سيدحسن تقی‌زاده، علی‌اصغر حكمت، علی‌اكبر شهابی، جواد مشكور، سيدحسين نصر، سعيد نفيسی، ديويد فلاتری، آندره گدار و لارنس لاكهارت به چشم می‌خورد (نک‌ : همو، ١/ يه ـ يح، ٢/ و ـ ی).
نويسندگان ايرانشهر تأليف كتابی جامع را در نظر داشتند كه تاريخ ايران را از كهن‌ترين روزگار تا زمان حاضر بررسی كند و با رعايت اختصار به جنبه‌های علمی، هنری و حوادث سياسی و اجتماعی آن بپردازد (همو، ١/ ز ـ ح).
ايرانشهر در دو مجلد و ٤ باب (= كتاب) تدوين شده است كه در آن از جغرافيای طبيعی و انسانی، تاريخ سياسی و فرهنگی، سازمانهای اداری و اجتماعی و اقتصاد و عمران سخن به ميان آمده است. تأليف و طبع اين اثر بيش از ٥ سال طول كشيد (همو، ٢/ ب). مجلد اول آن در ١٣٤٢ ش و مجلد دوم در ١٣٤٣ ش در تهران به چاپ رسيد.
پرداختن به جنبه‌های مختلف تاريخ و فرهنگ ايران و كوشش برای خلاصه‌نويسی، سبب شد كه ايرانشهر از برخی مباحث تفصيلی و ذكر منابع و مآخذ بی‌نصيب بماند (همو، ١/ يج). ناقص و نادرست بودن برخی اطلاعات مذهبی (نک‌ : مدرسی، شم‌ ٥، ص ٣٨١-٣٨٣، شم‌ ٦، ص ٥٣٩-٥٤٠)، غير مستند بودن مطالب مربوط به آداب و رسوم و اعتقادات عاميانه و نيز مشخص نبودن مآخذ و استفاده از برخی منابع غير موثق (نک‌ : كتيرايی، ٣٩-٤١، ٥٠)، از جمله انتقادهايی است كه بر ايرانشهر وارد شده است.

مآخذ

حكمت، علی‌اصغر، مقدمه بر ايرانشهر، تهران، ١٣٤٢-١٣٤٣ ش؛
كتيرايی، محمود، «آداب و رسوم و اعتقادات عامه»، نگين، تهران، ١٣٤٦ ش، شم‌ ٣٣؛
مدرسی چهاردهی، مرتضى، «نقدی بر كتاب ايرانشهر»، وحيد، تهران، ١٣٤٥ ش.

ليلا پژوهنده